شرح لغات
البرّ : نيكوكارى و ممكن است به معناى بارّ يعنى نيكوكار باشد .
مساكين : جمع مسكين يعنى تهيدست .
ابن السّبيل : رهگذر .
الرّقاب : جميع رقبه يعنى برده .
الباساء : فقر .
الضّرّاء : درد ، مرض .
نظم و نزول
هنگامى كه قبلهء مسلمانان از بيت المقدس بكعبه منتقل گرديد بحثها و مناقشات فراوانى ميان مسلمانان يهود و نصارى به عمل آمد ، بيشتر يهود و نصارى توجّه و روى كردن بجانب معيّنى در حال نماز را تنها راه اطاعت معرّفى مىكردند . در اين حال خداوند اين آيه را نازل فرمود :
قتاده ميگويد : اين آيه دربارهء يهود نازل گرديده است
:
تفسير :
لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ . . .
- نيكوكارى به اين نيست كه در حال نماز به طرف معيّنى - از مشرق يا مغرب - روى كنيد چون نماز از اين جهت مورد امر قرار گرفته است كه داراى مصلحت مخصوصى است و ضمناً انسان را از فساد و انحراف باز ميدارد و همچنين عبادات ديگر براى اين جهت مورد امر واقع شدهاند كه مصالح معيّنى بر آنها مترتّب است و راه تحصيل مصالح و جلوگيرى از مفاسد بر حسب اوقات و ازمان فرق مىكند بنا بر اين نيكوكارى و تحصيل مصالح تنها در اين است كه از اوامر خداوند پيروى شود نه اينكه در حال نماز به طرف معينى توجه شود . اين موضوع مقياس ساير عبادات و طاعات نيز قرار ميگيرد . اين وجه را ابن عباس و مجاهد گفتهاند . ابو مسلم نيز آن را اختيار كرده است .
قتاده و ربيع ميگويند : مراد اين است كه نيكوكارى در آن نيست كه نصارى