2 - مجاهد و عكرمه ميگويند : « مراد از آن جنبدگان روى زمين و حشرات است كه مىگويند : ما بواسطهء گناهان فرزندان آدم از باران محروم گرديدهايم » .
3 - ابن عباس ميگويد : « مراد از آن تمام موجودات غير از جنّ و انس است » .
4 - ابن مسعود گفته است : « چنانچه دو نفر به يكديگر لعنت كنند ، لعنت بر آن كسى كه از آن دو مستحق لعن است برميگردد و در صورتى كه هيچيك مستحق آن نباشند بطائفهء يهود كه آنچه خداوند نازل كرده بود كتمان نمودند برميگردد » .
سؤال اگر گفته شود چگونه ممكن است مراد از « لاعنون » حيوانات باشد در حالى كه اين جمع ( جمع با واو و نون و با ياء و نون ) اختصاص بعقلاء دارد ؟
جواب چون فعل عقلاء كه لعن كردن است به آنها نسبت داده شده لذا با آنها مانند عقلاء رفتار شده است مانند
وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي ساجِدِينَ
« 1 » چون سجده كه از افعال عاقلان است « به شمس و قمر » نسبت داده شده است لذا با آنها مانند عقلا رفتار شده است يعنى جمع بياء و نون كه مخصوص عقلاء است دربارهء آنها به كار رفته است .
و لعن كردن غير عقلاء به اين صورت ميگيرد كه خداوند به آنها لعن كردن را الهام مىكند و علّت لعن كردن آنها اين است كه اين موضوع تأثير بيشترى در جلوگيرى از گناهان دارد زيرا مردم وقتى بدانند كه بواسطهء ارتكاب معاصى مستحق لعن گرديدهاند و حتى حيوانات روى زمين و حشرات آنها را لعن مىكنند انزجارى بيشترى از معاصى حاصل مىنمايند و از ارتكاب آنها خوددارى مىكنند . بعضى ميگويند : « لعن كردن حيوانات در آخرت پس از اينكه خداوند به آنها عقل خواهد بخشيد صورت خواهد گرفت » .
يكى از بزرگترين گناهان كتمان حقيقت است
اين آيه دلالت دارد بر اينكه كتمان حق در صورتى كه مردم باظهار آن احتياج داشته باشند از بزرگترين گناهان است و اينكه كسى كه چيزى از علوم دين را مانند
هامش
( 1 ) آيه 4 سورهء يوسف