يكسان استعمال مىشود و « سماوات » بطبقات آسمانها گفته مىشود و معناى
« فَسَوَّاهُنَّ »
آن است كه خداوند اين آسمانها را بدون پايه ، محكم و بدون فاصله آفريده است .
سؤال و پاسخ سؤالى كه در اين جا پيش مىآيد اين است كه كلمهء « ثم » بمعنى « سپس » و « پس » در فارسى است و طبعاً تأخّر و پشت سر بودن را مىرساند بنا بر اين از اين آيه استفاده مىشود كه آفرينش آسمان بعد از زمين بوده است
« ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ »
در حالى كه از آيهء
« وَ الْأَرْضَ بَعْدَ ذلِكَ دَحاها »
« 1 » ( و زمين را بعد از آن ( آسمان ) گسترش داد ) عكس آن بدست مىآيد كه خلقت زمين بعد از آسمان است .
عمرو بن عبيد و حسن بصرى در پاسخ گفتهاند كه از كلمه
« دَحاها »
فقط گسترش زمين استفاده مىشود نه آفرينش آن و ممكن است ترتيب آفرينش چنين بوده باشد كه اول زمين خلق شده و پس از آن آسمانها و سپس گسترش زمين .
و نيز ممكن است بگوئيم كه كلمهء « ثم » همه جا براى تأخير و ترتيب زمانى نيست ( همانطورى كه در ادبيات عرب نظاير فراوان دارد ) .
و اين كلمه در اينجا فقط براى تذكر و يادآورى نعمتهاى خدا است و نظرى بتقدم و تأخّر خلقت زمين يا آسمان ندارد .
« وَ هُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ »
خدا به همه چيز داناست . علت آنكه جاى « عليم » ( دانا ) كلمهء « قدير » ( توانا ) به كار نرفته اينست كه قدرت و توانايى خداوند در ضمن ( استوى ) كه لازمهء آن ، تسلّط و استيلاى بر زمين و آسمان است بيان شده است و با اين كلمه ميخواهد بمردم بفهماند كه تسلّط و استيلاى خدا توأم با علم و دانش است .
زيرا وقتى كه توانايى و دانايى دست بدست هم دهند . كارها با محكمى و زيبايى بيشترى انجام مىپذيرد و خداوند مىخواهد ضمناً بفهماند ( بمشركان ) كه او به نتيجه و سرانجام كار خودشان و نعمتهايى كه به آنان بخشيده عالم و آگاه است .
و نكتهء ديگرى كه از اين آيه مىفهميم اين است كه : آفريننده و خالق زمين
هامش
( 1 ) آيه 30 از سوره نازعات ( 79 )