علاوه بر اين ، ابن اسحاق خبر ديگرى را نقل مىكند كه قرينهاى بر تأييد خبر اوّل است . او مىگويد : « عاصم بنِ عمر بن قَتاده براى من روايت كرده است : به محمود بن لَبيد گفتم : آيا مردم منافقان زمان خود را مىشناختند ؟ گفت : بله به خدا قسم بسيارى از مردم ، نفاقِ برادر و پدر و عمو و عشيرهء خويش را مىدانستند ؛ ولى آن را پنهان مىكردند و يكى از نزديكانم برايم حكايت كرد :
هنگامى كه در مسير تبوك مسلمانان از جهت آب در مضيقه قرار گرفتند و رسول خدا صلى الله عليه و آله دعا كرد تا خداوند ابرى را فرستاد كه مردم از آن سيراب شدند . ما پيش يكى از افرادى كه نفاقش آشكار بود و در عين حال هميشه در كنار رسول خدا صلى الله عليه و آله حركت مىكرد ، رفته و گفتيم : واى بر تو ! آيا بعد از اين معجزه ، دليل ديگرى مىخواهى ؟ او گفت : اين كه ابرى گذرا بود ! » « 1 »
بايد توجه داشت كه ذكر كلمهء منافق در مورد بعضى از صحابه ، از كلماتى است كه ذكر آن ناروا است و بعضى از مردم را ناراحت مىكند ؟ ! ولى در اين مورد ابن هشام آن را حذف نكرده است ، از اين رو مسلم روايتى را در صحيح خود نقل كرده است تا از ذكر اين كلمه خوددارى كرده باشد !
شرايط تحقيق در تاريخ
شكى نيست كه تحقيق در تاريخ كارى خطير و بسيار دقيق است . پژوهشگر تاريخ همانند غواصى است كه مىخواهد در درياى عميق و مواجى فرو رود و به دقت به نقاط عميق نظر بيفكند تا بتواند درّ و مرواريدهاى آن را استخراج كند .
محقق تاريخ بايد داراى اطلاعات وسيع ، بلند نظرى ، حق گرايى ، عدم تعصب ، پرهيزگارى ، آزاد انديشى ، دقت نظر ، آگاهى از تحليلها و روشهاى استنباط باشد .
ضرورت اين شرايط از آن روست كه تاريخ و به خصوص سيرهء پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در امور مختلف زندگى از قبيل : عقايد دينى ، احكام ، معارف و علوم و ادب و اخلاق اسلامى اثرگذار است و بر اساس تاريخ است كه همهء نسلها سخنانشان را بازگو مىكنند و دربارهء هر چيزى حكم مىنمايند .
تاريخ و سيره همانند بسيارى از امور ، مبتلا به افراط و تفريط شده است ؛ عدهاى هرچه را كه در سيره و تاريخ آمده است نقل مىكنند و آن را از مسلّمات مىدانند ، بدون آنكه از دسيسهها و خرافاتى
هامش
( 1 ) . ابن اسحاق ، سيره ، ج 4 ، ص 166 .