طبرسى از سعيد بن جُبير و حسن بصرى و قتاده و مُجاهد از ابن عباس روايت كرده است كه گفتهاند : منظور از « الرؤيا الّتى اريناك » همان چيزى مىباشد كه هنگام إسراء به مسجد الاقصى ، رسول الله صلى الله عليه و آله آن را در حالت بيدارى مشاهده كرد ، اما از آنجا كه آن را در شب ديده بود و در صبح ، آن را بيان كرده بود ، رؤيا ناميده شد .
حسن بصرى از ابن عباس روايت كرده است : شجرهء ملعونه در قرآن همان درخت زقّوم است و منظور از فتنه ، امتحان و شدت تكليف است تا بدان وسيله ، تصديق كننده به ثواب جزيل و تكذيب كنندهء به عقاب دردناك مبتلا شوند . درخت زقّوم ، فتنه دانسته شده است .
اوّلين مرتبه كه زقّوم در قرآن مطرح شده ، در سورهء واقعه كه چهل و ششمين سورهء قرآن در نزول مىباشد ، بوده است . در آن جا خداوند مىفرمايد :
« ثُمَّ إِنَّكُمْ أَيُّهَا الضَّالُّونَ الْمُكَذِّبُونَ لآَكِلُونَ مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ فَمالِؤُنَ مِنْهَا الْبُطُونَ فَشارِبُونَ عَلَيْهِ مِنَ الْحَمِيمِ » « 1 » ؛
آنگاه شما اى گمراهان تكذيب كننده از درخت زقوم خواهيد خورد و شكمها را از آن بينباريد و در پى آن آب جوشان بنوشيد .
ظاهر اين است كه استهزاى ابوجهل و مشركان در اين جا براى اوّلين مرتبه بوده است و در سورهء اسراء كه چهارمين سوره پس از واقعه بوده است ، به فتنهء ايشان و اين درخت مذموم اشاره مىكند .
سپس اين مطلب را در سورهء صافات كه بعد از اسراء نازل شده است ، تكرار مىكند .
سيوطى با سندى از جماعتى كه از جملهء آنها بخارى و ترمذى و نسأيى و احمد بن حَنبل و طبرى و طبرانى و بيهقى در دلائل النبوة مىباشند ، از ابن عباس در مورد قول خداوند متعال : « و ماجعلنا الرؤيا » مىگويد : اين رؤيا در خواب نبوده است ، بلكه رؤياى در حال بيدارى بوده است كه به هنگام معراج به بيت المقدس آن را ديده است . و اين « الشجرة الملعونة » ، همان درخت زقّوم است . وى همچنين اين روايت را از ابن عساكر و ابن سعد و ابى يعلى از ام هانى روايت كرده است . « 2 »
هامش
( 1 ) . واقعه ( 56 ) ، ص 51 - 54 .
( 2 ) . الدر المنثور ، ج 4 ، ص 191 ، سورهء اسراء .