چه در آن نفعى وجود داشته باشد ، امّا ضرر و گناه آن بيشتر است .
در اين مرحله از آنجا كه ناخوشايند بودن خمر به صورتى مؤكدّتر از سابق مطرح شده ، اين ناخوشايندى به همراه علّت آن در آيهء قرآن ذكر شده و مىفرمايد :
« دربارهء شراب و قمار از تو مىپرسند . بگوى در آن دو گناهى بزرگ و نيز منافعى براى مردم است ، امّا گناه آن دو از نفع آنها بزرگتر است » « 24 » .
اين در حالى است كه به اعتراف همه انديشههاى بشرى و اديان الهى چيزى كه ضرر آن بيش از نفع آن باشد ممنوع و حرام خواهد بود ، چرا كه ملاك حرمت و اباحه و استحباب [ در بسيارى از موارد ] همين سود و زيان است . بنابراين آنچه منافعش بيشتر باشد مطلوب و آنچه ضررش افزونتر نامطلوب خواهد بود . از ديگر سوى بايد به اين حقيقت نيز توجّه داشت كه خداوند در حالى پديدهها را آفريده كه غالبا در آنها سود و زيان به يكديگر درآميخته است و چيزى كه سود محض يا ضرر محض باشد وجود ندارد و به همين سبب مطلوب يا نامطلوب بودن به اعتبار افزون بودن يكى از اين دو يعنى سود و زيان بر ديگرى است و همچنين به ميزان تفاوت مصلحت و كم يا زياد بودن آن طلب آن نيز درجات متفاوتى از وجوب و استحباب خواهد داشت و به ميزان تفاوت ضرر نيز نهى درجات متفاوتى خواهد يافت .
آيهاى كه گذشت به نوعى بر تحريم خمر دلالت داشت ، امّا اين دلالت صريح و روشن نبود و به همين دليل نيز عمر پيوسته دعا مىكرد كه « پروردگارا در مورد خمر بيان روشن و كاملى براى ما فرو فرست » .
مرحله سوّم : تربيت نفوس بر ترك خمر بدين شيوه كه افراد به تدريج عادت داده شوند كه خمر را در ساعاتى از شبانه روز و در اوقات پنجگانه از خود دور سازند تا هنگامى كه حكم تحريم كامل نازل شود ، همه آماده باشند و بتوانند با كسب آمادگى قبلى به صورت كامل از آن ببرند و جدا شوند . در اين مرحله بود كه آيه ذيل نازل شد : « اى كسانى كه ايمان آوردهايد ، در حالى كه مستيد به نماز
هامش
( 24 ) - بقره / 219 .