فوق الذكر حكايت از آن دارد كه بخشى از آيين ابراهيم - كه در مورد حج به يقين مىتوان چنين گفت - برجاى مانده بود و همين برجاى ماندن بخشى از يك چيز گاه گوياى آن است كه پى بردن به بخشهاى ناشناخته و مجهول آن نيز ممكن است .
به همين دليل ما اين نظر را بر مىگزينيم كه آن حضرت به عقيدهء ابراهيم پى برده و شايد برخى از جزئيّات و تفاصيل آيين عبادى او از قبيل اركان نماز را دريافته بود . ما با وجود اظهار چنين نظرى اين راى را اختيار مىكنيم كه پرستش خداوند از سوى رسول به الهام الهى بود و نه البتّه وحى ، چه او پيوسته در تفكّر و هماره در خشوع و هر دم در تأمّل در هستى بود و نخستين عبادت او عبادت با تفكّر و انديشيدن . وى بدينترتيب زمينهء آن يافته بود كه الهام خداوند به او رسد ، البتّه وى احتمالا آنگونه كه برخى از مناسك حجّ ابراهيم را دريافته ، به برخى از نماز او نيز پى برده بود .
علاوه بر اين ، محمّد ( ص ) از رؤيايى صادق برخوردار بود ، آنگونه كه عايشه مىگويد : « آغاز وحى با رؤياى صادقه بود و هرگاه آن حضرت خوابى مىديد چون صبحى روشن به تحقق مىپيوست » . بنابراين ، چنين احتمالى وجود دارد كه آن حضرت دربارهء نماز ابراهيم رؤيايى صادق چون صبحى روشن ديده باشد .
به هر حال ، مفادّ روايات هرچه باشد ، اين حقيقتى ثابت و مسلّم است كه آن حضرت در شبهاى « ذوات العدد » در غار حرّاء به عبادت مىپرداخت و از اين خلوت انس بهرهها بر مىگرفت . نيز در دوران قبل از بعثت پيوسته الهامات الهى به او مىرسيد و رؤياهايى به روشنى صبح مىديد . اين نيز مسلّم است كه وى از آن هنگام كه به سنّ درك معانى دينى رسيد ، پيوسته در تفكّر و براى شناخت خداوند و راه كسب خشنودى او در تدبّر و تأمّل بود .
ما به اقتضاى همهء اينها اين رأى را سرانجام برمىگزينيم كه آن حضرت بر اساس آيين ابراهيم خدا را مىپرستيد و از طريق الهام و يا رؤياى صادقه و يا كشف
خاتم النبيين ( ص ) ( خاتم پيامبران ص ) ( فارسى ) — صفحة 408
مساهمون: حسين صابري
ص٤٠٨