باب بيست و دوم نكتهها و ناگفتهها از تلاوت
اين باب دريايى ژرف است كه كتاب حاضر رسيدن به كمترين عمق آن را بسنده نمىكند و اينك من به اذن و به خواست خداوند آنچه را از اين مقدار برآورندهء شرط كتاب است و با ميانهروى و كوتاهگويى سازگار مىافتد مىنگارم .
فصل [ 1 ] : نقد تفسيرها
مؤلف گويد : از جاحظ نقل شده كه از نظام نقل كرده كه گفته است : بىپرسش به نزد بسيارى از مفسران روانه نشويد ، هرچند بر كرسى سخن نشسته باشند و هر مسأله را پاسخ دهند ؛ چه ، بسيارى از آنان ناسنجيده و بىپايه سخن گويند ، و هراندازه كه تفسير در نزدشان ناآشناتر باشد دوستداشتنىتر است ؛ بايد كه عكرمه ، كلبى ، سدى ، ضحاك ، مقاتل و ابو بكر اصم ، همه نزد شما در جايگاه واحد باشند . چگونه به تفسير كسانى اطمينان كنم و به درستى سخن كسانى دل نهم كه در تفسير آيهء
وَ أَنَّ الْمَساجِدَ لِلَّهِ فَلا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَداً
« 1 » گفتهاند :
مقصود خداوند در اين سخن مسجدهايى نيست كه در آنها نماز مىگزاريم ، بلكه مقصود پيشانى و ديگر اندامهايى چون دست و پاست كه به هنگام سجده كردن به زمين مىرسند . يا در تفسير آيه
أَ فَلا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ
« 2 » گفتهاند : مقصود از « ابل » نه شتر ، بلكه ابر
هامش
( 1 ) . جن / 18 : و مساجد ويژهء خداست . پس هيچكس را با خدا مخوانيد .
( 2 ) . غاشيه / 17 : آيا به شتر نمىنگرند كه چگونه آفريده شده است ؟