همو خطاب به شكستخوردهاى گفته است : خداى را در هر كار حكمى است كه او خود به انجامش رساند « 1 » و او را در هر كار تقديرى است كه خود مالك آن باشد . او اين حكم و اين تقدير را چنانكه به قضاى خويش خواسته است فرجام دهد و بر آنچه خود اراده فرموده و امضا كرده است پيش برد . ما بر آنچه از دست رفته است از خداوند دلجويىاى خواهيم كه اندوختهمان سرآمد آن است ، بر آن از او صبر خواهيم ، بر جوشش آن گرفتارى ، آرامش طلبيم و در فرجام كار از اين آتش فرونشستن خواهيم :
فَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَ يَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْراً كَثِيراً
« 2 » .
ابن عباد گفته است : اين رفتار دستامدى از همهء آن چيزهايى است كه شناخته شده ، دانسته شده ، وجود داشته و سراغ داشته شده است ؛ خداوند آن را جداى از مؤمنان تنها خالصهء حكمرانان ساخته و جاويدان تا روز رستاخيز گردانيده است . پس او را ستايش و سپاس آن باد كه در صحيفههاى پاكيزه به دست فرشتگانى ارجمند و نكوكار نوشته مىشود . « 3 »
عبد العزيز بن يوسف گفته است : فلان كس از ذلت اتخاذ كسان و وحشت تنها شدن ، آن اندازه به چشمان خويش ديد كه دوچندانش داده شده بود ؛ و او آنسان بود كه خداوند فرمود :
وَ وَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً وَ لا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً .
« 4 »
هم او راست : فلان كس به سفارش ما همچنان با بازماندگانشان مدارا مىدارد و همچنان به پيروى فرمان ما به نيكى با آنان رفتار مىكند و پيوسته به آنان حجت تمام مىكند و هشدار مىدهد و هرروز گوشهاى ناشنوا را به اندرز و يادآورى مىگشايد ، امّا آنان همچنان بر سر برتافتن و پافشارى كردن بر راهى يگانهاند . فلان فرومايه تنها براى خود و پدران خود مثال مىآورد و در پاسخ هر اندرزى كه به او مىرسد و هر يادآورى روشنگرى كه مىشنود جز اين سخن نمىگويد كه خداوند از زبان مردمانى كه به سختى گمراه شدند و تيرهبخت گشتند نقل فرموده است ، جايى كه گفتند :
إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَ إِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُقْتَدُونَ
« 5 » ، بىخبر از آنچه پيش از اين آيه دربارهء گونههايى از سردرگمى كه انواعى از عبرت
هامش
( 1 ) . اشاره به آيهء 3 سورهء طلاق :إِنَّ اللَّهَ بالِغُ أَمْرِهِ- م .
( 2 ) . نساء / 19 : چهبسا چيزى را خوش نمىداريد و خداوند در آن مصلحت فراوان قرار مىدهد .
( 3 ) . اشاره به آيههاى 15 و 16 سورهء عبس :بِأَيْدِي سَفَرَةٍ * كِرامٍ بَرَرَةٍ- ت .
( 4 ) . كهف / 49 : و آنچه را انجام دادهاند حاضر يابند و پروردگار تو به هيچكس ستم روا نمىدارد .
( 5 ) . زخرف / 23 : ما پدران خود را بر آيينى يافتهايم و ما از پى ايشان راهسپريم .