باب شانزدهم اقتباس ناخوشايند
فصل [ 1 ] : فرارفتن از مرز اقتباس
از جمله آن است كه شاعر يا نويسنده از اقتباس فراتر رود تا آنجا كه در قصّهاى بنگرد و از آن صورتى برگيرد و آن را [ به آيات يا عبارتهاى قرآنى ] كامل كند ، چونان كه ابو تمام گفته - و البته اين شعر از غير او هم روايت شده است :
ايهذا العزيز قد مسنا الضر * جميعا و اهلنا أشتات
و لنا فى الرجال شيخ كبير * و لدينا بضاعة مزجاة
فاحتسب اجرنا و اوف لنا الكيل * سريعا فاننا اموات « 1 »
شاعر در اينجا در اين نوع از اقتباس و در واژههاى مقدسى كه آنها را در كنار هم آورده افراط ورزيده است ، هرچند اين اقدام توجيهپذيرتر است از آنچه شاعرى ديگر در برانگيختن
هامش
( 1 ) . اى عزيز ، همهء ما را زيان و گرفتارى رسيده است و كسانمان پراكندهاند ،
و ما را در ميان مردان ، پيرى كهنسال است و نزد ما بضاعتى اندك .
پاداش ما را محسوب بدار و پيمانهمان به شتاب پر كن كه ما در آستانهء مرگيم .
اين ابيات دو آيه از قرآن كريم را تضمين كرده است : آيهء 88 سورهء يوسف :يا أَيُّهَا الْعَزِيزُ مَسَّنا وَ أَهْلَنَا الضُّرُّ وَ جِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَو نيز آيهء 78 همين سوره :إِنَّ لَهُ أَباً شَيْخاً كَبِيراً.
ابيات ياد شده در ديوان ابو تمام با شرح صولى و خطيب تبريزى آمده و همين ابيات - با بيت چهارم - در نثر النظم ( ص 22 ) نيز بىآنكه به كسى نسبت داده شود نقل شده است - ت .