قرار مىگيرد .
[ اين كلمه در آيهء نساء / 101 آمده است :
« وَ إِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنَّ الْكافِرِينَ كانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِيناً »
. يعنى : چون به جهاد بيرون رفتيد بر شما إيرادى نيست اگر بيم آن داشتيد كه كافران بر شما فتنه رسانند نماز خود را كوتاه كنيد كه كافران براى شما دشمنانى آشكارند .
واژهء « فتنه » و مشتقّات آن به فراوانى در قرآن كريم و در مقام سخن از نفاق و منافقان و نيز امتحانى كه انسان در امر دين بدان گرفتار مىآيد به كار رفته است .
من نسبت به تفسير اين كلمه در سياق آيهء نساء به « گمراه كردن » ترديد و اشكال دارم ، چنان كه تفسير كلمهء مفتون نيز در بيت شاهد به مضلّل ( گمراه شده ) تفسيرى مناسب به نظر نمىرسد .
شايد « به ابتلا گرفتار آمدن » تفسيرى روشنتر و نزديكتر براى اين كلمه باشد ، چنانچه همين نيز مدلول اصلى اين مادّه است و راغب آن را در المفردات ذكر كرده ، گويد :
اصل مادّهء « فتن » آن است كه طلا را در آتش قرار دهند تا ناخالصى از آن جدا شود و طلاى ناب پديدار گردد . اين كلمه در مفهوم در آتش قرار دادن انسان نيز آمده است :
« يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ * ذُوقُوا فِتْنَتَكُمْ »
( روزى كه به آتش در آورده مىشوند . پس مجازات خود را بچشيد ) ( الذاريات / 13 ) يعنى عذاب خويش را بچشيد ؛ گاه نيز آنچه را عذاب از آن حاصل مىگردد فتنه مىنامند :
« أَلا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا »
( هان كه در آنچه مايه عذاب است فرو غلتيدهاند ) ( توبه / 49 ) ؛ و گاه نيز در معنى آزمايش كردن مىآيد :
« وَ فَتَنَّاكَ فُتُوناً »
( تو را به آزمايشى سخت آزموديم ) ( طه / 40 ) . در اين معنا فتنه همانند بلا بر سختى و يا آسايشى دلالت مىكند كه انسان به سوى آن رانده مىشود ، هر چند اين دو يعنى فتنه و بلا ، در مورد شدّت و سختى دلالت ظاهرتر و استعمال بيشترى دارند :
« وَ هُمْ لا يُفْتَنُونَ »
يعنى آزمايش نمىشوند ، ( عنكبوت / 2 ) ،
« وَ احْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ »
( مائده / 49 ) و
« وَ إِنْ كادُوا لَيَفْتِنُونَكَ »
( الأسراء / 73 ) يعنى آن كه تو را از طريق بازداشتن از آنچه بر تو وحى مىشود در سختى و گرفتارى اندازند .
نزديك به همين تفسير گفتهء ابن اثير است دربارهء
« الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِناتِ »
( كسانى كه مردان و زنان مؤمن را شكنجه دادند ) ( بروج / 10 ) . او مىگويد :
يعنى آنان را به آتش شكنجه دادند و آزمودند . اين كلمه در ناخوشايندهايى كه در