طريق امتحان براى انسان پديد مىآيد استعمال فراوان يافته و اين استعمال همچنان بيشتر شده تا جايى كه اين واژه در معنى گناه ، كفر ، جنگ ، سوزاندن ، زايل كردن ، و باز داشتن از چيزى به كار رفته است .
سه واژهء « بلاء » ، « فتنه » و « امتحان » كه هر سه از واژههاى قرآنيند نزديك به يكديگر به نظر مىرسند ، امّا با تدبّر بيشتر در سياق آيات مشتمل بر هر يك از اين سه واژه روشن مىشود كه به رغم اين تقارب ظاهرى ، هر كدام از آنها در جاى خود نكتهء خاصّى و دلالت ويژهاى را در بر دارد .
كلمهء « امتحان » در مورد آزمودن محض به كار مىرود خواه اين آزمودن از جانب خداوند باشد و خواه از جانب مردم . در قرآن كريم تنها دو آيه مشتمل بر اين كلمه است :
حجرات / 3 :
« إِنَّ الَّذِينَ يَغُضُّونَ أَصْواتَهُمْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ أُولئِكَ الَّذِينَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْوى »
« كسانى كه نزد رسول خدا صداى خويش را پايين مىآورند ، همانها ، كسانىاند كه خداوند دلهايشان را براى تقوا آزموده است » ؛ ممتحنه / 10 :
« يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا جاءَكُمُ الْمُؤْمِناتُ مُهاجِراتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ اللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمانِهِنَّ »
« اى كسانى كه ايمان آوردهايد ، چون زنان مؤمن مهاجر نزد شما آيند آنان را بيازماييد . خداوند به ايمان آنان آگاهتر است » .
امّا واژه « بلاء » غالبا در مورد آن چيزهايى آمده كه از جانب خداوند و براى مردم است . به استثناى آيهء نساء / 6 :
« وَ ابْتَلُوا الْيَتامى حَتَّى إِذا بَلَغُوا النِّكاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ »
« و يتيمان را بيازماييد تا چون به سن زناشويى رسند ، اگر در آنان رشدى احساس كرديد اموالشان را به ايشان سپاريد ) ، كه در آن كلمه ابتلاء بر معنى اصلى خود باقى است ، در ساير آيات قرآن بلاء و ابتلاء از جانب خداوند و در بر دارندهء مفهوم اسلامى خاصّ خود است و اين امر به چند صورت بيان مىشود :
- يا صراحتا فعل بلاء و ابتلاء به خداوند سبحان اسناد داده مىشود كه در بيست و چهار آيه چنين است ؛ - يا صراحتا فعلى اسناد داده نشده امّا در مضمون ابتلاء و بلاء به خداوند نسبت داده شده ، كه از اين قبيل است آيات ذيل :
بقره / 49 :
« وَ فِي ذلِكُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ »
« در اين امر آزمايشى بزرگ است از جانب پروردگارتان » ؛ و همچنين اعراف / 140 و ابراهيم / 6 .
دخان / 33 :
« وَ آتَيْناهُمْ مِنَ الْآياتِ ما فِيهِ بَلؤُا مُبِينٌ »
« آياتى به آنان داديم كه در آن