. يعنى : به او آبستن شد ؛ پس با او به مكانى دور رفت * درد زايمان او را به تنهء درخت خرما پناهنده ساخت . گفت : اى كاش پيش از اين مرده بودم و كاملا فراموش شده و از يادها رفته بودم .
فعل « أجاء » به صورت مزيد ، به زيادت همزهء باب افعال ، تنها در اين آيه آمده ، امّا صورت مجرّد اين مادّه در قالب افعال معلوم و يا مجهول ، فراوان تكرار شده است .
ممكن است تفسير « أجاءها » به « ألجأها » نزديك به نظر رسد ، اما نزديكتر از آن تفسير راغب از اين كلمه است كه مىگويد : گفته مىشود « أجاءها » ، و اين فعل متعدّى « جاء » است .
گويا راغب به دشوارى آمدن كلمهاى ديگر به جاى « اجاءها » پى برده و به همين سبب اين كلمه را به صيغه خود كه در متن آيه آمده تفسير كرده و سپس به شرح معنى « اجاءه » پرداخته و در اين ميان از درك و بيان تفاوت دقيق « مجىء » و « إتيان » غافل نمانده است ، از اين نظر كه « إتيان » ، آمدنى است همراه با سهولت و آسانى و بر اساس تصميم و ارادهء فاعل ، و « مجىء » آمدنى است كه ممكن است با سختى و صعوبت همراه باشد و در آن تنها حصول فعل آمدن اعتبار شده باشد ، نه قصد و ارادهء فاعل . « 8 »
در آيهء مريم ، به نظر مىرسد كه مريم عذراء در آن لحظهء سخت و در آن وضعيّت دشوار به سوى تنه درخت به حركت در آورده شده و بدان سوى « آورده شده » است .
تعبير به « أجاءبها » در اين آيه در بر دارندهء چنان مفهومى از دشوارى وضع ، بحرانى بودن موقعيّت و سختى اضطرار است كه كلمهء « ألجأها » آن را نمىرساند ، كلمهاى در بر دارندهء مفهوم پناه بردن و پناه جستن ، چنان كه آيات سه گانه قرآن كه اين كلمه در آنها آمده ، در چنين مفهومى صراحت دارد :
توبه / 57 ، درباره منافقينى كه از شركت در نبرد خوددارى مىورزيدند :
« لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغاراتٍ أَوْ مُدَّخَلًا لَوَلَّوْا إِلَيْهِ وَ هُمْ يَجْمَحُونَ »
« اگر پناهگاه يا غار يا نهانگاهى مىيافتند پشت مىكردند و به سركشى و با شتاب بدان سوى مىگريختند » ؛ توبه / 118 ، دربارهء سه تن از صحابه كه بدون نفاق ، از شركت در غزوهء تبوك خوددارى كردند و سپس خداوند توبهء آنان پذيرفت :
« وَ عَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذا ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ وَ ضاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ وَ ظَنُّوا أَنْ لا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلَّا إِلَيْهِ ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ »
« و بر آن سه تن كه از نبرد ماندند تا آن هنگام كه زمين با همهء وسعت بر آنان تنگ شد و از
هامش
( 8 ) راغب اصفهانى ، المفردات فى غريب القرآن . همچنين رجوع كنيد به استقراى قرآنى مؤلّف و مفاهيمى كه از اين استقرا به دست آمده است ، در التفسير البيانى للقرآن ، ج 2 ، تفسير آيهء سورهء ليل :« الَّذِي يُؤْتِي مالَهُ يَتَزَكَّى ».