شورى / 44 ، 45 :
وَ تَرَى الظَّالِمِينَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ يَقُولُونَ هَلْ إِلى مَرَدٍّ مِنْ سَبِيلٍ وَ تَراهُمْ يُعْرَضُونَ عَلَيْها خاشِعِينَ مِنَ الذُّلِّ
- « و ستمگران را مىبينى كه چون عذاب را مشاهده كنند گويند : آيا راه بازگشتى هست ؟ و آنان را مىبينى كه بر آتش عرضه داشته مىشوند در حالى كه از ذلت و زبونى خشوع كردهاند » .
قمر / 7 :
فَتَوَلَّ عَنْهُمْ يَوْمَ يَدْعُ الدَّاعِ إِلى شَيْءٍ نُكُرٍ خُشَّعاً أَبْصارُهُمْ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ كَأَنَّهُمْ جَرادٌ مُنْتَشِرٌ
- « پس از آنان روى گردان شو ؛ روزى كه آنان را به چيزى كه ناخوشايند است خوانند ، چشمانشان خاشع گردد و از قبرها برون آيند ، چنان كه گويا ملخهايى پراكنده در هر سويند » .
به ياد ندارم كه كسى از مفسّران يا علماى بلاغت اين نكته را مورد توجه قرار داده باشد كه خشوع مؤمنان در برابر خدا و در دنيا و خشوع كافران و مجرمان و ستمگران در آخرت است ؛ و سرّ بيانى اين امر نيز - به عقيدهء من - آن است كه تنها زمانى در كافران خشوع پديدار مىشود كه روزى كه به آنان وعده داده مىشد فرا رسد ، و در اين هنگام است كه از ترس و وحشت و زبونى خاشع مىشوند ، در حالى كه مؤمنان در همين دنيا و از سر صدق در ايمان و تقواى خود و به سبب خشيت از خداوند خشوع مىيابند .
در آيهء حشر ، آنچه كوه را از خاشع شدن باز داشته تنها آن است كه اين قرآن بر آن نازل نشده است و گرنه مىديدى كه آن نيز از خشيت خداوند خاشع شده و شكاف برداشته است ؛ و اين مثلى است كه خداوند براى مردم مىزند شايد كه انديشه كنند ؛ چه ، زمانى كه كوه سخت و بىجان چنان است كه از خشيت خداوند و در برابر جلال و عظمت قرآن مىتواند خاشع شود و شكاف بردارد ، پس انسان ، اين موجود آگاه و صاحب درك و تميز و شنوا و بينا چگونه مىبايست بود ؟
در حالى كه كوه شايستگى آن را دارد كه اگر قرآن بر آن نازل مىشد ، در آن خشوع ظاهر مىگشت ، اين انتظارى كم است از انسان كه چون خود را مخاطب آيات قرآن ببيند ، او را از خشيت خداوند خاشع بينى .
كمتر از اين حدّ از احساس و اثر پذيرى و پند آموزى ، انسانيت انسان را تباه مىسازد و از آن حكايت مىكند كه عقل گرفتار دام انكار ، و دل اسير قساوت است و در نتيجه چنين انسانى ، سنگدلتر از سنگ و كم احساستر از كوه :
« و اين مثلها را براى مردم مىآوريم ، شايد كه انديشه كنند » ( حشر / 21 ) .