قالُوا أَضْغاثُ أَحْلامٍ وَ ما نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الْأَحْلامِ بِعالِمِينَ
- « گفتند : اينها خوابهاى آشفته است ، و ما از تأويل خواب آگاه نيستيم » ( 44 ) .
كتب لغت واژهء « حلم » را به « رؤيا » تفسير مىكند .
امّا آيا اعراب خالص عصر بعثت از اين دو واژه چنان برداشتى داشتند كه بتوانند بر اساس آن ، زمانى كه قرآن آنها را به ميدان اين مبارزه فرا خواند كه اگر مىتوانند سورهاى همانند آن بياورند ، آنها را جايگزين يكديگر قرار دهند تا مثلا گفته شود : « افتونى فى حلمى ان كنتم للحلم تعبرون » ؟ نه ، هرگز يك عربى كه حسّ زبانى و سليقه و فطرت خاص خود را يافته باشد چنين ادعايى نمىكند ؛ و اگر به بررسى و استقراء موارد استعمال اين دو واژه در قرآن بپردازيم نيز خواهيم ديد كه اين دو واژه ، مرادف هم نيستند .
در قرآن كلمهء « أحلام » سه بار به كار رفته است و سياق آياتى كه اين كلمه در آنها به كار رفته گواهى مىدهد كه مقصود از أحلام خوابهاى آشفته و خيالهاى در هم آميخته است . در هر سه كاربرد نيز اين كلمه به صيغهء جمع آمده و اين خود دليلى است بر آن كه در چنين خوابهايى چنان آشفتگى و در هم آميختگى حاكم است كه خوابى از خواب ديگر متمايز نمىشود [ اينك در آن سه مورد تأمّل مىكنيم : ]
بَلْ قالُوا أَضْغاثُ أَحْلامٍ ، بَلِ افْتَراهُ ، بَلْ هُوَ شاعِرٌ ، فَلْيَأْتِنا بِآيَةٍ كَما أُرْسِلَ الْأَوَّلُونَ
- « بلكه گفتند : خوابهايى آشفته است ، يا دروغى است كه بر خدا بسته ، بلكه او شاعر است . پس آيتى براى ما بياورد چنان كه به پيامبران پيشين داده شده بود » ( انبياء / 5 ) .
دو مورد ديگر نيز از زبان سردمداران قوم عزيز است كه چون عزيز دربارهء تعبير خواب خود از آنان نظر خواست گفتند :
قالُوا أَضْغاثُ أَحْلامٍ وَ ما نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الْأَحْلامِ بِعالِمِينَ
- « گفتند : اينها خوابهاى آشفته است ، و ما از تأويل خواب آگاه نيستيم » ( يوسف / 44 ) .
امّا كلمهء « رؤيا » در قرآن كريم هفت بار به كار رفته و همه نيز در مورد رؤياى صادقه است و تنها در صيغهء مفرد به كار رفته و اين خود از مشخّص بودن ، وضوح و صفاى چنين خوابى حكايت دارد .
از اين هفت بار پنج بار آن به رؤياهاى صادق پيامبران مربوط مىشود و از مصاديق الهام نزديك به وحى است :
- رؤياى ابراهيم در آيهاى از سورهء صافّات :
وَ نادَيْناهُ أَنْ يا إِبْراهِيمُ قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ
- « ما ندايش