گفته شود : « لم يسمع » ، يا گفته شود « فى اذنيه صمم » و يا « فى اذنيه وقرا » [ كه همه از نظر او به معنى « گوشهايشان سنگين است » مىباشد ] او اين آيه را نيز بر عقيده خود گواه آورده است كه مىگويد :
وَ إِذا تُتْلى عَلَيْهِ آياتُنا وَلَّى مُسْتَكْبِراً كَأَنْ لَمْ يَسْمَعْها ، كَأَنَّ فِي أُذُنَيْهِ وَقْراً
- « و چون آيات ما بر او تلاوت شود با خودپسندى روى برگرداند چنان كه گويى نشنيد ، چنان كه گويى در گوشهايش سنگينى است » ( لقمان / 47 ) . « 4 »
تا گذشتهاى نه چندان دور مسئلهء ترادف يكى از مسائل مورد بحث در فرهنگستان زبان در قاهره بود و يكى از آقايان اعضا پيشنهاد كرده بود كه بياييد از سنگينى مترادفات خود را رها كنيم و فرهنگى از واژههاى عربى پديد آوريم كه براى هر يك از معانى تنها يك لفظ را كه اعضاى فرهنگستان از ميان انبوه الفاظ مترادف بر مىگزينند معرفى كند و آنچه را غير از آن يك واژه هست كنار زند . « 5 »
قرآن كريم بزرگترين كتاب در زبان عربى است و به همين سبب حق آن است كه در اين مسئله هيچ نظريّهاى را بدون عرضه داشتن بر اين كتاب عربى صريح برنگزينيم ؛ زيرا تنها همين كتاب است كه مىتواند به چنين اختلافى ديرپاى خاتمه دهد .
در اين مدّت مديدى كه به مطالعات تخصّصى خود دربارهء قرآن اشتغال داشتهام دريافتهام كه بررسى و استقراء الفاظ قرآن در سياق خاصّى هر كدام بر اين گواهى مىدهد كه هر لفظ براى دلالت بر مفهومى خاصّ به كار مىرود كه هيچ لفظ ديگرى ، از انبوه الفاظى كه فرهنگها و كتب تفسير براى آن مفهوم ذكر كردهاند نمىتواند آن را ادا كند .
رؤيا و حلم
به عنوان مثال در دو آيه از سورهء يوسف آمده است :
« أَفْتُونِي فِي رُءْيايَ إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّءْيا تَعْبُرُونَ »
- « درباره رؤيايم نظر دهيد ، اگر كه تعبير رؤيا مىدانيد » ( 43 ) .
هامش
( 4 ) به گمان من دكتر انيس بعدها از اين نظريّه برگشته است ، چه اين كه وى در بحث از بحران ترادف در كميته مبانى در فرهنگستان زبان در كنار كسانى قرار گرفت كه منكر ترادف بودند .
( 5 ) رك : مقالهاى از استاد احمد امين در شماره هشتم مجلهء فرهنگستان زبان در قاهره ، توجه كنيد به اشارهء گذرايى كه وى در اين مقاله به نفى ترادف در قرآن دارد .