مىدهد . به عنوان مثال پنج حرف از حروف مقطّعه از حروف « همس » مىباشد و از سوى ديگر مجموع حروف همس در عربى ده حرف است ؛ اين حروف دقيقا نيمى از حروف « جهر » را ، بدون كم و زياد ، به خود اختصاص مىدهد ؛ در اين حروف سه حرف از حروف حلقى يعنى نصف حروف حلقى و دقيقا نصف حروف غير حلقى به چشم مىخورد ؛ اين حروف نصف حروف « شدّه » و همچنين نصف حروف « رخوه » را شامل مىشود ؛ دو حروف از چهار حرف « اطباق » در ضمن اين حروف و همچنين نيمى از حروف انفتاح در رديف اين حروف جاى مىگيرد ؛ و بالأخره اين حروف نصف حروف « استعلاء » و نيمى از حروف « استغال » را شامل مىگردد .
گروهى ، از جمله باقلانى ، بر اين عقيده شدهاند كه « اين حقيقت كه اين حروف نيمى از هر يك از اقسام متفاوت حروف را كه ساليان درازى پس از نزول وحى از سوى علما قرار داد شد شامل مىگردد خود دليلى از دلايل اعجاز است ، از اين نظر كه امكان ندارد چنين چيزى از ناحيهء غير خداوند - عزّ و جل - واقع شود ؛ چه پديد آوردن چنين بديعى در حكم خبر دادن از غيب است » .
البته باقلانى در جايى ديگر اين مسئله را يكى از معانى [ و نه دلايل ] اعجاز قرآن « در نظم بديع ، تأليف شگفت و قرار داشتن در آخرين مرتبهء بلاغت » شمرده است .
زمخشرى نيز اين « نصف بودن » را در حروف مقطّعه مورد توجه قرار داده و بر اين عقيده شده است كه در اين مسئله لطايفى است كه دليلى الزام آور محسوب مىشود . « 2 »
اما چرا اين حروف ، اعمّ از مفرد و مركب ، بدين صورت كه قرآن بدان نازل شده ، در اين كتاب جاى گرفته است ؟
و سلف در اين باره چه گفتهاند ؟
مفسّران از دير باز اين مسئله را مورد توجه قرار دادهاند و هيچ كتاب تفسيرى نيست كه بدان نپرداخته باشد . غالبا نيز بحث مفسّران در اين باره در تفسير حروف مقطّعه الم كه سورهء بقره با آن آغاز شده مطرح مىگردد ؛ چه ، اين نخستين سوره در ترتيب سورههاى قرآن است كه با حروف مقطّعه آغاز مىشود . اما طبرى در تفسير حروف مقطّعه سورهء بقره همه اقوال و
هامش
( 2 ) رك . باقلانى ، اعجاز قرآن ، ص 66 و 51 ؛ زمخشرى ، الكشاف ، ج 1 ، ص 17 ؛ سيوطى ، الاتقان ، ج 2 ، ص 13 .