حروف مقطّعهاى بود كه بيست و شش سورهء مكّى و سه سوره از نخستين سورههاى مدنى با آن آغاز شده است .
اين همان تفسير مشهور از « فواتح سورهها » است ، هر چند ابن ابى الاصبع عالم مصرى فنون بلاغت و مؤلف بديع القرآن كتابى تحت عنوان الخواطر السوانح فى اسرار الفواتح تأليف كرده و در آن مقصود از « فواتح » را هر كلامى دانسته كه در آغاز سورههاى قرآنى آمده است . او اين كلامهاى آغازين را در ده نوع قرار داده كه يكى از آنها حروف تهجّى يا همان چيزى است كه ما آن را « فواتح » مىناميم و بقيّهء آنها نيز عبارتند از : ستايش خداوند چه به حمد و چه به تسبيح ، نداء ، جملهء خبرى ، قسم ، شرط ، امر ، استفهام ، دعا ، و تعليل .
زركشى هم در « نوع هفتم ، در اسرار فواتح و سورهها » در كتاب البرهان شيوهء ابن ابى الاصبع را اختيار كرده و سيوطى نيز اين گونه كلامهاى آغازين را در كتاب خود الاتقان در « نوع فواتح سورهها » قرار داده و فواتح به معنى حروف مقطّعه را در فصل « متشابه » و تحت عنوان « اوايل سورهها » آورده است . « 1 »
سورههاى مكّى كه با حروف مقطّعه آغاز شدهاند بنابر ترتيب مشهور عبارتند از :
قلم ( ن ) ، ق ، ص ، اعراف ( المص ) ، يس ، مريم ( كهيعص ) ، طه ، شعراء ( طسم ) ، نحل ( طس ) ، قصص ( طسم ) ، يونس و هود و يوسف و حجر ( الر ) ، لقمان ( الم ) ، غافر و فصّلت ( حم ) ، شورى ( حم عسق ) ، زخرف و دخان و جاثيه و احقاف ( حم ) ، ابراهيم ( الر ) ، سجده و روم و عنكبوت ( الم ) .
سورههاى مدنى نيز عبارتند از :
بقره و آل عمران ( الم ) و رعد ( المر ) .
سلف اين نكته را مورد توجّه قرار دادهاند كه مجموع اين حروف ، به استثناى حروف مكرّر ، چهارده حرف يعنى برابر با نصف حروف الفباى عربى است .
برخى از آنان نيز پس از تأمّل فراوان در اين حروف بدين نكته پى بردهاند كه اين حروف در همه تقسيم بنديهايى كه علماى لغت در قرنها و سالها پس از نزول قرآن در مورد حروف الفباى عربى به عمل آوردهاند نيمى از هر يك از طرفهاى تقسيم را به خود اختصاص
هامش
( 1 ) رك : سيوطى ، الاتقان ، ج 2 ، ص 12 ، 43 ؛ همين كتاب ، ج 2 ، ص 133 ، « آيات متشابه » ؛ زركشى ، البرهان ، چاپ حلبى ، 1957 م ، ج 1 ، ص 164 .