در ميان انبوه شرحها ، تلخيصها و حواشى مفتاح العلوم ، كه همهء مباحث و مطالعات بلاغى را تحت سيطرهء خود قرار داد ، مسئلهء اعجاز روز بروز از ميدان بلاغت دور شد و از ديدهها پنهان گشت و بدين ترتيب مسئلهء اعجاز تنها به مباحثى محدود شد كه مفسّران در خلال تفسير آيات تحدّى و اثبات اعجاز بدان مىپرداختند ، آن سان كه شيخ محمد عبده در تفسير آيات سوره بقره ، « اگر در آنچه بر بندهء خويش نازل كرديم در ترديد هستيد سورهاى همانند آن بياوريد و جز خداى همه حاضرانتان را فرا خوانيد اگر كه راست مىگوييد و اگر چنين نكنيد - كه هرگز نتوانيد كرد - از آن آتشى پروا كنيد كه آدميان و سنگها هيزم آنند و براى كافران مهيّا شده است » ( بقره / 23 - 24 ) ، فصلى « در تحقيق وجوه اعجاز » « 47 » گشود . و در آن همهء اقوال و ديدگاههاى مختلف را آورده است در ميان وجوهى كه وى متذكر گشته تنها آنچه به بيان و بلاغت قرآن بر مىگردد و يا آنچه وى آن را اعجاز در اسلوب و نظم ناميده مورد نظر ماست .
علّت اين اعجاز از ديدگان وى آن است كه قرآن مشتمل بر نظمى غريب و ناشناخته و وزنى عجيب و شگفت برانگيز و اسلوبى خاص است كه با آنچه سخنوران در مطلعها ، فاصلهها ، و مقطعهاى كلام عرب و . . . يافتهاند تفاوت و تباين دارد .
به آيين سوگند ، مسئلهء نظم يكى از مسائل مهم و براى هر كه اهل انديشه و بصيرت باشد يكى از شگفتترين شگفتيهاست ؛ و به رغم كثرت آنچه در اين باره براى نخستين بار گفته و يا آنچه تكرار كردهاند ، هيچكس حق آن را ادا نكرده است .
نظمى كه در قرآن وجود دارد نظمى واحد و شيوهاى يكسان نيست ، بلكه بيش از صد نظم و شيوه است ؛ قرآن يكصد و چهارده سوره است كه از هفت سورهء بلند آن « السبع الطوال » گرفته تا سورههاى متوسط و يا كوتاهتر از آن ، در كوتاهى و بلندى با يكديگر تفاوت دارند و هر كدام از آنها با ترتيلى كه به موسيقى خاصّى براى آن شباهت دارد و فهم آن را آسانتر مىسازد و از خود تأثيرى ويژه بر جاى مىگذارد تلاوت مىشوند و اين به رغم اختلاف و تفاوتى است كه در فاصلهها و در بلندى و كوتاهى دارند . اين سورهها على رغم اين كه برخى در نظم با يكديگر تشابه دارند و برخى از چنين تشابهى برخوردار نيستند ، همه در اين امر با يكديگر همانندند كه مفاهيمى عالى و مضامينى بلند را به يكديگر درآميختهاند . . .
يكى از لطايف بديعى كه بدان وسيله نظم قرآن از نظم كلام عرب اعمّ از شعر و نثر تمايز مىيابد اين است كه گاه در يك سوره كه داراى نظم خاص و قافيههاى
هامش
( 47 ) تفسير الذكر الحكيم ، ج 1 ، ص 198 .