بلاغت پى مىبرند كه از گزيدههاى كلام نظم و نثر عربى اعم از مرسل و مسجّع بهره فراوانى برده باشند و اين بهره براى آنان ذوق و ملكهاى را پديد آورده باشد ؛ و نيز كسانى به اين امر پى مىبرند كه از كتبى همانند دو كتاب عبد القاهر جرجانى ، و الصناعتين ، الخصائص ، اساس البلاغه و مغنى اللبيب ابن هشام استفاده كرده باشند .
اينها مقدمات بلاغت و نتيجهء آنها نيز حصول ملكه است . بلاغت دستاوردى را به بار آورده كه مىتوان در تاريخ آن را جست و از اين طريق بدان آگاهى يافت ؛ و اين دستاورد عبارت است از تأثيرى كه قرآن در ملّت عرب و پس از آن در غير اعرابى كه اين زبان را به خوبى آموختند داشت .
حدّ صحيح بلاغت در كلام آن است كه آنچه را شنونده از كلام انتظار دارد براى او برآورده سازد و كلام در انديشهء او به صورت يك برداشت و باور و در دل يا قلب او به صورت يك وجدان درآيد . . . تاريخ بشر سراغ ندارد كه هيچ كلامى از نظر ميزان تأثيرى كه بر انديشهها و دلها مىگذارد به مرتبهء قرآن نزديك شده باشد ؛ چه اين قرآن است كه توانست سرشت ملّت عرب را دگرگون سازد ، اين قوم را از عقايد و آداب گذشتهء خود برگرداند ، از عادات و عداوتهاى ديرين خويش دور سازد ، از آن خود محورى و روح انتقام جويى كه داشت رويگردان كند ، و اين قوم را به جاى بيسوادى و ناآگاهى از حكمت و علم و به جاى جاهليّت ، از ادبى شايسته و از حلم و بردبارى برخوردار سازد و از قبايل مختلف و متفرّق عرب امّتى يگانه پديد آورد كه با عقايد ، فضايل ، عدالت جويى ، تمدّن و فرهنگ و علوم و فنون خويش سيادت جهانى را از آن خود ساخت .
يكى از انديشمندان اروپايى از طريق همين دستاورد تاريخى به اين نوع از اعجاز قرآن پى برده است . ديديم و پيش از اين دربارهء برخى از ادباى عرب غير مسلمان شنيدهايم كه در شبهاى ماه رمضان به خانههاى آشنايان مسلمان خود مىرفتند و به قرآن گوش فرا مىدادند تا با شنيدن آيات اين كتاب ذوق عربى و شعور و احساس روحى ادبى خويش را بهرهمند سازند . كسانى از اين جماعت كه اهل علم و انصافند نيز به اعجاز قرآن در نظم و اسلوب و به اين حقيقت كه بلاغت اين كتاب بر اعماق دل اثر مىگذارد گواهى دادهاند ، هر چند اين حقيقت را نتوانستهاند درك كنند كه چنين بلاغتى بر آن دلالت مىكند كه اين كتاب از جانب خداوند نازل شده است .
اگر مىخواستم شواهدى از اين وجه اعجاز متذكر شوم ، از حدّ آن اختصارى كه در اين فصل بناى آن دارم پا فراتر مىنهادم . امّا مىتوانيد هر يك از اجزاى اين
الإعجاز البياني للقرآن ( اعجاز بيانى قرآن ) ( فارسى ) — صفحة 138
مساهمون: عائشة عبد الرحمن ( بنت الشاطئ )
ص١٣٨