معيّن است مشاهده مىكنيد كه فاصلههايى با قافيهاى جز آنچه در ديگر عبارات وجود دارد آمده و همين امر بر زيبايى و نكويى و تأثيرى كه در دلها مىگذارد افزوده است . و گاه مشاهده مىكنيد كه در سورهاى فاصلههاى برخى از آيات با برخى ديگر از نظر وزن و قافيه متفاوت آمده و همين نكته بر منزلت كلام افزوده ، آن را از جلال خاصّى برخوردار ساخته و عظمت و شكوهى ويژه بدان داده است و بدين ترتيب پيوسته به خواننده نشاطى تازه مىدهد و گوش شنونده را مىنوازد .
شايسته بوده است كه خطبا و نويسندگان اين شيوه از محاسن كلامى قرآن را تقليد كنند ، هر چند آنان از اين ناتوان بوده و هستند كه با كليّت سورهاى از سورههاى قرآن روياروى شوند و برايش همانندى بياورند يا به افق بلاغت آن نزديك شوند . « 48 »
شيخ محمد عبده در ادامهء بحث خود به رد نظريّات كسانى مىپردازد كه در اين عقيده در مورد بلاغت جدل و با آن مخالفت مىكنند و بر اين باورند كه « ارجاع دادن مسئله به ذوق افراد ارجاع به مجهول است و هيچ حجّت و برهانى نمىتوان بر اين امر اقامه كرد و هيچ مدلولى را به واسطهء چنين چيزى نمىتوان ثابت نمود ؛ زيرا ذوق معنوى همانند ذوق حسّى امرى خاصّ صاحب آن است و تنها آن كسى كه چيزى را به ذائقه تجربه كرده با آن آشناست » .
او همان پاسخى را به اين گروه مىدهد كه عبد القاهر جرجانى داده بود و آن اين كه علّت اظهار چنين سخنى ناآگاهى آنان نسبت به زبان فصيح است .
البته عبده در اين ميان به اين حقيقت نيز توجّه دارد كه ذوق زبان فصيح را مىتوان از طريق مطالعهء گفتارهاى بليغى كه به زبان مورد نظر مطرح شده و با سر و كار داشتن با اين گونه كلام ، حفظ كردن آن و به كارگيرى آن به دست آورد ، نه با قرائت كتب متأخّرى كه در اين فنّ نوشته شده و به عجمه و تعقيد نزديكتر است تا به فصاحت و بيان و بلاغت . عبده در عين حال كه دربارهء كتب متأخّرين فنّ چنين مىگويد از كتاب متقدّمينى كه تا قرن پنجم هجرى قواعد نحو و لغت و بلاغت را بنيان نهادند و بويژه از دو كتاب اسرار البلاغه و دلايل الاعجاز تقدير مىكند ؛ چرا كه [ از ديدگاه وى ] اين دو كتاب تنها كتابهايى هستند كه تو را در شناخت قوانين بلاغت به وجدان و ضميرت ارجاع مىدهند ! قرنهاى متوالى يكى پس از ديگرى گذشت و مردم همچنان اين مطالعه را
هامش
( 48 ) همان ، ص 201 .