تنوخى در فرج بعد الشدة گرد آورى داستانهاى تاريخى است . او در اين داستانها جزئيات دورهء زوال خلافت عباسى را براى ما به شيرينى تمام مجسم مىسازد و خصوصيات اجتماع زمان خود را كه لبريز از كينه ، حسادت و نمك نشناسى و ناسپاسى است نقاشى مىكند « 1 » .
صحنهء وقوع بيشتر حوادث ، بغداد ، كوفه ، بصره ، اهواز و مراكز مهم ديگر است . در فاصلهء سى و اند سال دو ترجمه از ( فرج بعد الشده ) به فارسى به تحرير در آمد كه اولى متعلق به سديد الدين محمد عوفى است ( در تاريخ 621 هجرى ) ، و دومى منسوب به حسين بن اسعد الدهستانى المؤيدى ( بين سالهاى 651 - 660 هجرى ) .
از ترجمهء عوفى هنوز نسخهء كامل و مرتبى به دست نيامده است .
مرحوم قزوينى مىنويسد : « معلوم نيست ترجمهء كتاب الفرج بعد الشدة حسين بن اسعد بن الحسين الدهستانى كه امروز در دست است مقدم يا مؤخر بر ترجمهء نويسنده العوفى باشد چون به طور قطع نمىتوان گفت كه حسين بن اسعد در چه زمانى مىزيسته است » « 2 »
هرمان اته در كتاب ( تاريخ ادبيات فارسى ) خود آورده است :
« قديمترين اين نوع ( داستانها ) همانا « كتاب الفرج بعد الشدة » است كه آن را حسين - بن اسعد دهستانى از ( فرج ) عربى العباره تأليف ابو على المحسن ملقب به قاضى التنوخى ( متوفى 384 هجرى ) به فارسى نقل كرد و به نام وزير عز الدين طاهر بن زنگى فريومدى ( جوار سبزوار ) كرد . عز الدين طاهر همانست كه بعد از وقوع جنگهائى موطن خود را سكونت و امان بخشيده بود . اتحاف اين كتاب به نام وزير مذكور اواسط قرن ششم هجرى به عمل آمد و آن مركب از 13 فصل با منتخبات فراوانى است از حكايات . تحرير جديدى از آن كتاب يا شايد ترجمهء جديدى از اصل عربى - به امر ناصر الدين قباجه سلطان سند ( 1228 - 1210 هجرى ) از طرف ناشناسى تهيه شده . به زعم بعضيها محمد عوفى مؤلف تذكرهء لباب الالباب هم در زمان حكومت او بود چنان كه آن كتاب را به نام عين الملك حسين الاشعرى وزير او كرد . اثرى ديگر كه به مثابهء لاحقهاى به كتاب مزبور است و ظاهرا اصل آن از منابع هندى است كتابيست به نام ( گشايشنامه ) كه با همكارى خواجه راجگران و بكران
هامش
( 1 ) - مقدمهء جوامع الحكايات ، جلد اول به تصحيح خانم دكتر بانو مصفا ( كريمى )
( 2 ) - مقدمهء ميرزا محمد خان بر لباب الالباب عوفى ، جلد اول صفحهء كد ( به نقل از مقدمهء جوامع الحكايات خانم دكتر كريمى ، جلد اول ، طبع بنياد فرهنگ ايران )