مورد ، ربطى به ويژگى عصمت در جامعه آن زمان نخواهد داشت زيرا به موجب ديدگاه دوم اين ويژگى باعث كشته شدن او و يا جدايى هميشگىاش او از انسانها خواهد شد .
( 1 ) تنها يك آيه باقى مىماند كه به نظر مىرسد با برداشت ما تفاوت داشته باشد . خداوند متعال مىفرمايد :
قالَ أَ رَأَيْتَكَ هذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلَّا قَلِيلًا
« 1 »
[ شيطان ] گفت : « به من بگو : اين كسى را كه بر من برترى دادى [ براى چه بود ] ؟ اگر تا روز قيامت مهلتم دهى قطعا فرزندانش را - جز اندكى [ از آنها ] - مهار كرده ، ريشه كن خواهم نمود . »
بنابراين آيه ، شيطان تا روز قيامت باقى خواهد ماند و نيز تا آن روز ، بيشتر انسانها پيرو او خواهند بود . اين مطلب با وجود « جامعه معصوم » كه تا پايان عمر بشر باقى است ، منافات دارد .
( 2 ) در پاسخ بايد گفت ، اين آيه چنين دلالتى ندارد بلكه نكات ديگرى از آن فهميده مىشود كه برخى از آنها را مىآوريم :
1 - شيطان انتظار داشته است تا روز قيامت زنده بماند ، ولى اين چشمداشت ، شايستگى قبول در پيشگاه الهى را نيافته است از اين رو خداوند متعال ، آخرين مهلت را « روز معين معلوم » قرار داده است .
2 - آرى اگر شيطان تا پايان عمر بشر حضور داشته باشد ، بيشتر مردم پيروىاش خواهند كرد ولى او هرگز تا آن زمان نخواهد ماند و اين آيه دلالتى بر آن ندارد ؛ چه اينكه گفت : « اگر » تا روز قيامت مهلتم دهى و نگفت : عملا مهلتم خواهى داد .
3 - اگر شيطان همواره زنده باشد ، بيشتر افراد پيرو او خواهند شد ، ولى بنابراين آيه او تا روز معين معلوم باقى خواهد ماند و آن زمان كه فرا رسد ، بر زندگىاش نقطه پايان نهاده مىشود و صلح و عدالت همه جا را فرا مىگيرد .
( 3 ) در اينجا با ذكر دو دليل از اين بحث فارغ مىشويم :
الف ) تا وقتى شيطان باقى است ، تسلط و چيرگىاش نيز بر انسانها باقى است و جز با مرگ او ، بشريت از اين سلطه رها نخواهد شد . اين استدلال ، نادرستى ديدگاه دوم ( مفهوم تأويلى براى كشته شدن شيطان ) را ثابت مىنمايد و راه نجات از دست او را تنها در كشته شدنش به معنى واقعى مىداند .
ب ) اجراى كامل عدالت بستگى به هلاكت شيطان دارد ، زيرا اجراى كامل عدالت ، وابسته به
هامش
( 1 ) . سورهء النحل ( 16 ) ، آيات 99 و 100 .