گفتهاند . . .
( 1 ) طريق دوم : ثقة الاسلام محمّد بن يعقوب الكلينى از على بن ابراهيم از پدرش ( ابراهيم بن هاشم ) نقل كرده كه محمّد بن يحيى بن عمران براى من حديث كرد كه احمد بن محمّد بن عيسى از على بن محمّد و كسان ديگرى نقل كردهاند كه همگى از سهل بن زياد شنيدهايم كه حسن بن محبوب گفت . . .
( 2 ) طريق سوم : كلينى ( يا احمد بن محمّد بن سعيد ) گفته است كه عبد الواحد بن عبد اللّه الموصلى از قول ابو على احمد بن محمّد بن [ ابى ] ياسر [ ناشر ] براى ما حديث كرده است كه حسن بن محبوب گفت . . .
( 3 ) حسن بن محبوب نيز به نوبه خود از عمر بن ابى المقدام و او هم از جابر بن يزيد جعفى و وى نيز از امام باقر عليه السّلام اين روايت را نقل كرده است .
اين راههاى سهگانه براى اثبات تاريخى كافى است . حسن بن محبوب از دانشمندان مورد وثوق و بلند مرتبه مىباشد . از عمر بن مقدام نيز ستايش شده و دربارهاش سخن ناروايى شنيده نشده است ؛ اما جابر بن يزيد از اصحاب خاص امام باقر عليه السّلام و امام صادق عليه السّلام مىباشد كه گروهى به وثاقت او گواهى دادهاند و عدهاى نيز بر آنند كه وى در دوران پيرى ، دچار اختلال حواس شده است . با اين وجود گفتنى است كه روزگار پيرى او ، در زمان حضرت صادق عليه السّلام بوده است در حالى كه خبر فوق را جابر پيش از آن روزگار و از امام باقر عليه السّلام روايت كرده است . در اين صورت مىتوان آن را قابل اثبات تاريخى دانست .
( 4 ) راوى خبر دوم كه از بحار الانوار نقل گرديد ، على بن عبد الحميد است . او اين خبر را از كتاب فضل بن شاذان ، روايت مىكند و او هم از ابن محبوب ، تا آن كه حديث را به حضرت باقر عليه السّلام مىرساند . اين خبر با توجه به مرفوع بودن و نياوردن راويان ميانى ، قابليت اثبات تاريخى ندارد .
البته بسيارى از مضامين اين خبر ، با خبر گذشته يكى است و از اين جهت قابل اثبات تاريخى مىباشد .
( 5 ) نكته دوم : امام عليه السّلام در آغاز ظهور به كنار كعبه مىرود و در حالى كه پشت به آن كرده ، در برابر مردم مىايستد و براى اولين بار با آنان سخن مىگويد .
مكان ايستادن امام ، بين ركن و مقام است . ركن يكى از زواياى چهارگانه كعبه مىباشد و هر ركنى به اسم سرزمينى است كه اهل آن ، بدان سوى نماز مىگزارند . ركنى كه در زاويه شمالى قرار دارد ، ركن عراقى مىباشد . ركن يمانى در زاويه جنوبى و نيز ركن شامى در زاويه غربى كعبه واقع گرديده است ؛ اما ركن شرقى بدان جهت كه حجر الاسود در آنجا نصب شده ، به ركن اسود نامبردار است .
مراد از مقام نيز ، مقام ابراهيم خليل عليه السّلام مىباشد كه قطعه زمين نسبتا كوچك و مربع شكلى است كه ضريح شكيلى آن را احاطه كرده و در چند مترى ديوار شرقى كعبه قرار دارد .
( 6 ) وقتى گفته مىشود « ركن » ، مقصود همان ركن اسود است كه حجر الاسود در آنجا قرار دارد و
تاريخ ما بعد الظهور ( تاريخ پس از ظهور ) ( فارسي ) — صفحة 196
مساهمون: حسن سجادپور
ص١٩٦