هامش
عملى خود و مردم را مشخص سازند و توجهى كه علماى ما به " عرف " ، " ضرورت " ، " تساهل " و عملى بودن و وجود شرائط و امكانات مساعد و مقتضيات و واقعيتگرائى داشتهاند و تكيهاى كه بر همين " عقل " بهعنوان اصلى در كنار " شرع " و همسايه و همكار كتاب و سنت مىكردهاند و بسيار قرائن و دلايل ديگر ، همه حكايت از آن دارد كه تجديد و تكميل و تغيير و اصلاح و نوگرائى معقول و مترقى و البته محتاطانه و مطمئن - در وسايل و روشها و اشكال كار علمى و تحقيقى و اجتهادى در اسلام ، بهويژه با بينش شيعى مجاز است و بيشتر از مجاز بخصوص كه در اين موضوع خاص چنان كه خوب مىدانيد ، در اصل " عقل " و " اجماع " در فرهنگ فقهى شيعه هيچگاه قاطعيت مطلق و ترديدناپذير را نداشته و " ان قلت " هاى زيادى درباره ميزان و ميدان عمل و عملكرد " اجماع " وجود دارد كه اجماع تا چه حد مىتواند ملاك باشد و آنهم اجماع چه كسانى ؟ در چه شرايطى و چه مسائلى . . . ؟ گذشته از آن ، " عقل " فكر شيعه به همان اندازه كه در برابر اشاعره ، يك گرايش عقلى محسوب مىشود ، اما ، هميشه در برابر معتزله كه بينشى مطلقا " عقلى داشتند ، بسيار محتاط عمل مىكرده