شهر كوفه « 1 » در همسايگى آن و بعد با تأسيس شهر بصره « 2 » در كنار دريا اهميت خود را از دست داد .
با فتح حيره كليد تصرف بين النهرين به دست مسلمانان افتاد ، بدين معنى كه به صورت واحدهاى نظامى تا دجله پيش آمدند و قلعههاى كوچك و بزرگ متعددى را ( كه از آن جمله قلعهء دومة الجندل است كه تازيان حامى ساسانيان از آن دفاع مىكردند ) به تصرف درآورده و در جبهههاى مختلف محلى پيكار مىنمودند ، در حالى كه ايرانيان نيروهاى خود را در كوهستانهاى زاگرس از نو تنظيم مىنمودند .
در اواخر پائيز 633 خالد از دخالت بيزانس در بين النهرين ممانعت كرد ( به نظر او به موجب حسادت خليفهء دوم ، عمر نسبت به وى ) و يك سال بعد از آن از آنجا مأموريت سوريه را يافت و در يك راهپيمائى متهورانهء پنج روزه خود را بدانجا رسانيد « 3 » ، ولى در اثر اين عزل و نصب كار مسلمين دشوارتر شد .
المثنّى جانشين خالد كه يكى از رؤساى قبيلهء بكر بن وائل بود هر لحظه در اثر پيشروى ايرانيان از فارس در معرض خطر قرار گرفت . اين پيشروى تا خرابههاى بابل قديم نزديك حيره ادامه يافت ، ولى به شكست ايرانيان منتهى گشت و سيادت تازيان را تا فرات تأمين نمود « 4 » . بر اثر تهديدات مداوم مسلمانان رستم پسر فرخ هرمزد سپهسالار شاهنشاهى موفق شد به اوضاع فرمانروايى وطن خود سر و صورتى بدهد و شناسايى قطعى يزدگرد سوم را تحت قيمومت خويش تثبيت كند « 5 » و با وجود يك سلسله پيكارهاى شكستآميز با ابو عبيدهء ثقفى فرمانده
هامش
( 1 ) - طبرى 1 ص 2360 ، 2389 ، 2481 ؛ مسعودى ج 4 ص 225 به بعد ، ابن اثير ج 2 ص 204 ؛ قوزانلو ج 1 ص 249 تا 262 و .Caet . III 493 f . , 833 - 863 ; Reitemeyer 29 - 40( 2 ) - طبرى 2 ص 2377 ؛ دينورى 123 وCaet . III 769 - 784 ; Reitemeyer 11 - 28 .( 3 ) - طبرى 1 ص 2121 تا 2123 ؛ ابن اثير ج 2 ص 151 تا 154 وWellhausen , sk . VI 37 - 51 .( 4 ) - ابن اثير ج 2 ص 159 به بعد ، قوزانلو ج 1 ص 262 تا 265
( 5 ) - تعيين حوادث جزئى و تنظيم آن در اين سنوات عملا ممكن نيست :Caet . III 695 fبراى اسامى رجوع كنيد به :Justi , Namb . 263 , 148 .