خالى از اهميت نيست زيرا ، در اين زمان تازيان مسلمان در بين النهرين پيشروى مىنمودند « 1 » و هرچند نيروهاى سرحدى اين قسمت از سرزمين ايران در اثر شكست از روم شرقى آسيبى نديده بود ، ولى به وسيلهء جنگهاى وحشتانگيز داخلى كه تا سال 632 ادامه داشت ضعيف شده بود . اولين حمله را مثنّى پسر حارث شيبانى كه به زودى از طرف خالد بن وليد يمامى حمايت شد ( 18 ر 3 ر 633 تا 16 ر 4 ر 633 مطابق محرّم سال دوازدهم هجرى ) به حيره كه مقر لخميان در ساحل غربى فرات در طرف شمال شرقى باتلاقهاى بزرگ بود نمود ، « 2 » و ايرانيانى را كه آنجا تحت رهبرى هرمزان ( هرمزدان ) بودند از شهر بيرون راندند « 3 » . تلاشهايى كه از طرف ايرانيان براى فرستادن دستههاى تازهنفس مىشد عقيم ماند « 4 » و تازيان مسيحى كه به كمك ايرانيان برخاسته بودند در الليس نزديك فرات مغلوب گشتند و به موجب سوگندى كه خالد ياد كرده بود به قتل رسيدند ( در آوريل - مه 633 ميلادى مطابق با صفر سال 12 هجرى ؟ ) ؛ و حيره پس از مقاومت شديدى كه از طرف تازيان مسيحى ساكن آن در تحت رهبرى و حمايت راهبها و علماى مذهبى انجام گرفت به ناچار تسليم خالد شد ( مه و ژوئن 633 م . مطابق با ربيع الاول 12 هجرى ) ؛ و با وجود اينكه دو بار ديگر سر مخالفت بلند نمود باز با آن به ملايمت رفتار شد « 5 » ، ولى به زودى با بناى
هامش
( 1 ) - براى به دست آمدن اختلاف شديد و اغلب تضادهاى منابع در مورد پيشروى تازيان در ايران ( 634 - 651 ) رجوع كنيد به :Caet . VII , S . xliv - Li . ; Die Kritik bei Weblh . SK . VI 94 ff ; Caet : VII 29 f . ;در صفحات 240 تا 248 از كتاب اخير بيان نقادانهاى دربارهء آنچه راجع به اين واقعه در كتب( Weil , Muir , Muller , Wellhausen Sk . VI 94 - 113 )گفته شده مشهود است .
( 2 ) - دربارهء جغرافياى تاريخى بين النهرين در آن دوره : احمدسوزا ( كه در ذيل صفحات بعد خواهد آمد ) وMaximilian Strecks( رجوع كنيد به فهرست كتب در آخر اين كتاب و مقالات وى در دائرة المعارف اسلام :( E I.
( 3 ) - طبرى ج 1 ص 2519 ؛ ابن اثير ج 2 ص 147 به بعد .
( 4 ) - طبرى ج 1 ص 2038 به بعد ؛ ابن اثير ج 2 ص 148 .
( 5 ) - دينورى ص 117 ؛ ابن الاثير ج 2 ص 149 به بعد وDennett 18 f .