چادرنشين به حساب مىآيد نيز در اين هجوم به طور قابل توجهى دخالت داشته است - بلكه علت واقعى و محرك اصلى اين هجوم برقآسا و توقفناپذير تازيان قبل از هر چيز ، دين جديد « 1 » و اعتقادات تازهاى بود كه حضرت محمد ( ص ) به آنان ارزانى بخشيده بود . شايد سابق بر اين در اين حقيقت كه توجه به خدا مىتواند يك چنين تأثير خارقالعادهاى را همراه بياورد شك مىشد ، ولى حوادث سنوات اخير به روشنى - الزامآورى نشان داد كه تا چه اندازه يك عقيدهء جديد مىتواند نيروهاى مثبت يا منفى از خود به ظهور برساند و امروز ديگر جاى ترديد نيست كه دين يكتاپرستى پايدارترين علت محرك كشورگشايى تازيان بوده است .
خود پيغمبر اسلام ( ص ) اندكى قبل از رحلتش لشكرى براى حمله به طرف شمال آماده مىكرد و ابو بكر ( 632 - 634 ) توانست در تابستان سال 632 با وجود وضع سياسى خطرناك عربستان ، آن را به مرحلهء اجرا بگذارد . جزئيات اين لشكركشى معلوم نيست و نتيجهاى هم از خود نشان نداد تا اينكه تازه در سال 633 لشكركشى منظمى در جهت شمال و شمال شرقى عربستان به وقوع پيوست . ابتدا به فلسطين كه متعلق به روم شرقى بود حملهور گشتند و از آنجا به طرف سوريه پيش رفتند و نيروى نهائى خود را در جنگ اجندين ( ژوئيه يا اوت 634 م ) « 2 » و در يرموك ( از 23 ژوئيه تا 20 اوت 636 ) « 3 » و همچنين در تصرّف اورشليم و بغداد نشان دادند . ذكر اين وقايع در اينجا از اين نظر لازم است كه براى بيان جريان جنگ بين النهرين
هامش
( 1 ) - اين مطلب را خود تازيان در مذاكراتشان با رستم به حق تأكيد مىكنند : طبرى ج 1 ص 2268 ، 2271 ، 2278 . در صفحهء 2643 تاريخ طبرى بر خلاف تصور ايرانيان كه فقر اقتصادى را علت اين جنبش و حركت مىدانستند بطور وضوح در درجهء اول دين ، محرك اصلى اين حملات قلمداد مىگردد ( بديهى است كه اين نظر با طرز تفكر مورخان سازش دارد ) .
( 2 ) - رجوع كنيد به :Frants Buhl in der E I , 149( 3 ) -Caet . III 508 ; - 613 Christensen 2 , 202 - 514؛ قوزانلو ج 1 صفحات 243 تا 346 ( اين كتاب تأليفى است از جريان جنگ كه اساسا غير نقادانه و بدون توضيحات ويژهء تاريخ نظامى و بدون ذكر منابع مىباشد ! ) - بازگوئى سادهء اين اخبار از منابع در ." Chronologia regum Persarum " bei Ass . III / 1 , 419 - 427