361 هجرى در بلوچستان يعنى در محلى كه زارعان و رعايايى از نقاط مختلف قلمرو حكومت آل بويه به جاى ساكنان تازه به اطاعت درآمدهء آنجا ، آورده مىشدند ) « 1 » ، همه موجب اين گشتند كه در درون خود اين سرزمين ، امر به يك تعويض و مبادلهء داخلى اهالى منجر گردد . اگر كسى امروز بخواهد موقع و وضع يكيك از لهجات را در خانوادهء زبان ايرانى معين كند ، بايد اين تعويض داخلى اهالى را در نظر بگيرد ؛ تعويضى كه علاوه بر اين ، مقدمات ورود غرب و جنوب ايران را در يك فرهنگ مشتركى فراهم ساخت .
مهاجرت پارسىزبانان به آسياى نزديك در ازمنهء بعد حائز اهميت گشت .
حتى در زمان حكومت ساسانيان در اين منطقه مهاجران پارسىنژادى وجود داشتهاند ؛ يكى از آن نواحى طبعا بين النهرين بود كه نه فقط در تصرف دولت ايران ، بلكه مقرّ حكومت آن را هم دربرداشت . اگر هم به موجب فتوحات عرب بسيارى از اين ايرانيان پارسى زبان دوباره از اينجا به طرف شرق رهسپار گشتهاند « 2 » ، باز عدهاى از آنان در اين سرزمين مستقر ماندند و بعدا در شهرهاى تازهساز جنوب عراق ، بخصوص بصره « 3 » و كوفه « 4 » ، دور هم گرد آمدند . و به زودى عنصر ايرانى در اين مراكز با آمدن غلامان و اسرايى از ايران « 5 » قوت يافت ، و احتمال داده مىشد كه بيش از نيمى از اهالى اين شهرها ايرانى بودهاند ، چنانچه
هامش
( 1 ) - ابن مسكويه ( تجارب الامم ) ، ج 2 ، ص 300 ؛ - ابن اثير ، ج 6 ، ص 203 .
( 2 ) - سال 680 / 681 ( برابر 61 هجرى ) بسيارى از ايرانيان ساكن بصره را والى جديد خراسان با خود به اين سرزمين آورد : طبرى ، رديف 2 ، ص 393 .
( 3 ) - بلاذرى ( فتوح البلدان ) ، صفحات 117 ، 373 تا 375 ( حتى اصاوره از يزد و بعدا از زط ) ، ص 410 به بعد ( حدود سال 678 - برابر 58 هجرى - از چغانيان ) .
( 4 ) - بلاذرى ( فتوح البلدان ) ، ص 321 ( حدود سال 645 برابر 24 هجرى ) . - دربارهء جنبش موالى در اينجا ، رجوع كنيد به :Wellhausen , Opp . 79 .( 5 ) - مثلا سال 925 / 926 ( برابر 313 هجرى ) پنج هزار اسير قفصى را ( رجوع شود به ، اول فصل « وضع ايران از نظر زبان » از همين كتاب ) به شيراز آوردند و از آنجا به بغداد و واسط و بصره فروختند : ابن اثير ، ج 8 ، ص 50 . - به طور كلى رجوع شود به :Kremer , C . G . I 207 .