سامانيان ، با واگذارى نواحى جنوبى قلمرو خويش به سبكتكين ، باعث اصلى ترقى و پيشبرد اولين سلسلهء ترك در شرق عالم اسلامى گشتند . غزنويان نيز به سهم خويش عدهء زيادى از تركان « 1 » ، ولى در جنب آنان نيز از عربها را « 2 » به خدمت گماشتند « 3 » و در نتيجه نيز در اينجا مقدمهء گسترش عنصر ترك در اطراف و اكناف فراهم گشت . « 4 » ولى در عين حال اين خاندان ، از اين سياست كه آگاهانه ايران را تركى نمايد و يا نيز فقط تركان را ترجيح دهد ، بيشتر ازاينرو به دور بود كه خود به زودى از لحاظ فرهنگى ( و طبعا نيز زبانى ) ايرانى شد ( به طور حتم از 1040 برابر 431 هجرى به بعد ) .
اگر هم پذيرفتن سربازان حرفهاى ترك در خدمت اميران مسلمان ، تركان را نيز با اسلام مرتبط ساخت « 5 » و نهال ترك را در بسيارى از نواحى غرس نمود ، باز به هيچ وجه اين واقعه ( چنانچه تقريبا در مورد مهاجرت قبايل عرب صادق است ) يك واقعهء استعمارى به حساب نمىآيد . در آن زمان هنوز - به استثناى اراضى معدودى از شرق ايران - هيچ ناحيهاى كه تركان در آن به طور دسته جمعى توطن گزيده باشند ، وجود نداشته است ( زيرا آنچه هم كه از خزرها و تركان غز از حوالى شمالى قفقاز به آذربايجان داخل شده است ، در هر حال مىتواند تنها
هامش
( 1 ) - نكبى ( فهرست : 125 ) ، ص 220 .
( 2 ) - رجوع كنيد به :Volgin , K istorii S . 125 .( 3 ) - قسمتى از آنان به طرف كرمان كوچ كردند ( 1020 / 1021 برابر 411 هجرى ) : ابن اثير ، ج 9 ، ص 111 . - دربارهء توطن بعدى سلجوقيان در اينجا و خراسان رجوع كنيد به : ابن خلكان ( وفيات ) ، ج 8 ، ص 14 به بعد .
( 4 ) - سال 1037 / 1038 ( برابر 429 هجرى ) يا كمى بعد از آن اولين هجوم تركان به سيستان صورت گرفت : تاريخ سيستان ، 364 . - و نيز رجوع شود به مقالهء ذيل : « نظر كلى دربارهء تاريخ تركى شدن آذربايجان » :Faruk Sumer : Azerbaycan'in turklesmesi tarihine umumi bir bakis , in " Bel - leten " XXI / 83 ( Juli 1957 ) , S . 429 - 447 .( 5 ) - سمعانى ( كتاب الانساب ، خطى ) ، ص 105 ظهر .