نظامى را حايز گرديدند و پس از مرگ مأمون ( 833 برابر با 218 هجرى ) نيز قدرت سياسى را در بين النهرين « 1 » و ( به طور قطعى تحت فرمانروايى طلنىها 868 تا 905 برابر با 254 تا 292 هجرى ) در نواحى نيل به دست گرفتند « 2 » .
امراى محلى ايران هم بلافاصله از اين سياست كه اسراى ترك و به زودى نيز غلامان زرخريد آنها ( كه بعدا به طور مطلق « مملوك » ناميده شدند ) و بالاخره گروههاى دسته جمعى آنان را به كار لشكرى وارد سازند ، تبعيت نمودند ؛ در درجهء اول سامانيان بودند كه در دفعات متعدد ( حدود 912 « 3 » برابر 299 / 300 ، 927 « 4 » برابر 315 و حدود 998 « 5 » برابر 388 ) هربار عدهء زيادى از تركان را به شغل سپاهى گماشتند ، بخصوص در پيكار بر ضد طبرستان « 6 » ، گرگان « 7 » و ديلم .
حتى اميران اين نواحى نيز ، به سود يا به ضرر ، به پيروى از اين عمل ناگزير گشتند « 8 » و آل بويه نيز بعدا به همين شيوه رفتار كردند « 9 » .
هامش
( 1 ) - اما اين ادعا را كه بخصوص از بين تركانى كه در بصره سكونت يافتند ( بلاذرى ، فتوح البلدان ، ص 376 ) « علماى نامى و بزرگ اسلامى » برخاستهاند ، نمىتوان ثابت نمود ؛ مدعى اين مطلب مقالهء ذيل است كه دربارهء « آيا تسلط سلجوقيان علت ركود و سقوط عالم اسلامى مىباشد ؟ » نگاشته شده است :Semsuddin Gunaltay : Islam dunyasinin inhitati sebebi Selcuk istilasi midir ( im " Belleten " II ( 1938 ) , s . 73 - 88 ) , S . 74 .كتاب ذيل در مقدمهء خود به مسئلهء تركان اشاره مىكند ولى در اصل كتاب دربارهء آن تحقيقى به عمل نمىآورد :
( 2 ) - رجوع كنيد به :Hamilton Alexander Rosskeen Gibb : Tuluniden , in der E I , IV 903 - 905 .( 3 ) - ابن اسفنديار ( تاريخ طبرستان ) ، ص 201 .
( 4 ) - مرجع سابق ، صفحات 213 و 226 .
( 5 ) - مرجع سابق ، ص 230 . - جمع و تنظيم آن در :Bathold , Vorl . 104 .( 6 ) - ابن اسفنديار ( تاريخ طبرستان ) ، ص 198 ( سال 909 / 910 برابر 297 هجرى ) .
( 7 ) - مرجع سابق ، ص 206 ( حدود 920 برابر 307 / 308 هجرى ) .
( 8 ) - حدود 930 ( برابر 318 هجرى ) : مسعودى ( مروج الذهب ) ، ج 9 ، صفحات 26 به بعد ؛ - ابن مسكويه ( تجارب الامم ) ، ج 5 ، ص 482 ؛ - ابن اثير ، ج 8 ، ص 60 .
( 9 ) - ابن بلخى ( فهرست : 202 ) ، ص 118 ( حدود سال 1040 برابر 431 / 432 هجرى ) .