و آن را عقيدهء واقعى اسلام به حساب مىآوردند ؛ واقعا نيز بدان معتقد و پابند بودند « 1 » ، درحالىكه سنّيان مخاصم و مخالف آنان ، ايشان را به كلى مردود مىدانستند و نه تنها آنها را به تأثر از آراى « 2 » قنوصىها ، زردشتىها و مانويان محكوم مىكردند ، بلكه اغلب نيز اين اسماعيليان را با دستههاى مذكور اشتباه مىنمودند « 3 » .
در اينجا نمىتوان عقايد دينى اسماعيليان را با تمام جزئياتش بيان نمود ، ولى كافى است به اين نكته اشاره شود كه اين نوع تفسير و تأويل سرّى قرآن « 4 » با ثمرات ناشى از آن ، در ايران نيز مثل ساير نقاط ، پيروانى به دست آورد . به اين معنى كه در ايران نيز هميشه حوزههايى موجود بودهاند كه اين روش را تكريم و تجليل « 5 » مىنموده و نيز با يكديگر ارتباط نزديك داشتهاند « 6 » و بنابراين فعاليّت حميد الدين بن عبد الله الكرمانى ( وفات حدود 1017 ميلادى برابر 407 / 408
هامش
( 1 ) - اين امر در مورد ناصر خسرو ( وفات 1088 ميلادى برابر 481 هجرى ) نيز صدق مىكند .
رجوع كنيد به :
( 2 ) - مثلا در مورد محمد بن زكرياى رازى طبيب و فيلسوف طبيعى نامدار و بزرگ ( وفات در حدود 930 ميلادى برابر 318 هجرى ) . رجوع كنيد به :E . I . , III 1225 - 1227 , von Paul Kraus und S . Pines ) : Schaeder , Vollk . M . 231 mit Anm . 2 .( 3 ) -Lewis 27 .( 4 ) -Ignaz Goldziher : Die Richtungen der islamischen Koranauslegung , Leiden 1920 , S . 263 - 309 , bes . S . 308 .( 5 ) - فهرست ابن النديم ، ص 188 به بعد ، دربارهء اسماعيليان در ايران 948 / 949 ميلادى به بعد ( برابر 337 هجرى به بعد ) .
( 6 ) - ابن مسكويه ( تجارب الامم ، ج 2 ، ص 32 ) ضمن وقايع 941 / 942 ميلادى برابر 330 هجرى دربارهء منشى حاكم آذربايجان چنين نقل مىكند كه وى از آنجا گريخته پيش فرمانرواى ديگرى رفت و در نزد وى بدين علت تقرب يافت كه هر دو معتقد به عقايد باطنيه بودند .