شورشيان اسماعيلى را در اصفهان ( و هم در كرخ ، حومهء بغداد ) تحريك نمود .
و به جنبش درآورد ، و يكى از پيروان ايرانى وى نيز ، به نام محمد بن حسين دندان از نواحى بين كرج و اصفهان ، دو ميليون دينار از ثروت خود را براى نهضت اسماعيليه تخصيص داده ، بدين ترتيب به اين نهضت يك خصلت ايرانى نيرومندى بخشيد ؛ زيرا او اصلا از « شعوبيه » بوده است « 1 » . وى بخصوص در بين « كردان » جبال نفوذ بسيار يافت و سرانجام به گوشهنشينى به قم برگشت و در آنجا وفات يافت « 2 » . پس از آن عبد اللّه به عنوان « مستودع الامام » « 3 » ناگزير شد كه مركز فعاليت خود را به بصره انتقال بدهد « 4 » . بر اثر آن ، جنبش اسماعيلى اهميت خود را براى ايران موقتا از دست داد . يعنى اگرچه پارهاى از شالودههاى عقايد اسماعيليّه از افكار قديمى ايرانى سرچشمه گرفته بود ، و اگرچه معادل آنها در بعضى از عقايد مربوط به ظهور مسيح ، و نيز در مذاهبى كه از اختلاط و امتزاج اديان مختلف به وجود آمده بود و صبغهء زردشتى و شكل و شالودهء « نويهودى » داشته ، ديده مىشد « 5 » ، ولى با اين وصف نهضت اسماعيليه در واقع يك جنبش ايرانى نبود . و در نظر ايرانيان - خواه آنهايى كه به دين زردشت مانده ، و خواه آنان كه به مذهب تسنن گرويده بودند - مبغوض بود « 6 » . و همچنين فرزندان خود ( امام ) اسماعيل كه اغلب در پنهانى در رى و بعدا در نزديك
هامش
( 1 ) - رجوع كنيد به فصل « حس مليت » از همين كتاب .
( 2 ) - رجوع شود به :Lewis 69.
( 3 ) - رجوع كنيد به :Lewis 46 ; E . Blochet , Messinisme 89 ; Levy , Account , S . 513 , 516 , 522 ; Lewis 71 ;اين نام و عنوان براى كسانى بوده كه موقتا به نمايندگى انتخاب مىشدهاند ، دربارهء اين امر رجوع شود به :Ivanow , Founder 169 - 173( 4 ) - فهرست ابن النديم ، ص 188 . و نيزLewis , S . 57 , 59 f .( 5 ) -Lewis 27 , 31( با پاورقى شمارهء يك از صفحهء 31 ) .
( 6 ) -Lewis 90 ff .. - اين نظر كه در جنبش اسماعيليه ، رعايا با اشراف دهنشين ، بر ضد شهرنشينان همكارى مىنمودهاند ، مسلما بدين صورت كهBarthold , Krest 57مدعى است ، درست نيست ؛ نيز رجوع كنيد به :Petrusevskij , Znat , S . 108 f .