مىشد ) « 1 » ، و قبل از همه در حومههاى اطراف زرنگ و هرات بود . در اين قسمت نيز در قرن دهم ميلادى برابر قرن چهارم از منازل و مساكن دسته جمعى منحصر به خوارج و يا مشترك با ديگران گفتگو مىشود « 2 » . يكى ديگر از مراكز خوارج سيستان بوده است ، و چون در اين منطقه مكررا لشكر خليفه كه با كافران سرحدّات آن زمان واقع در افغانستان امروز در جنگ بودند ، غفلتا مورد حمله و دستبرد قرار مىگرفتند ( مثل سال 768 هنگام بازگشت از رخج [ واقع در منطقهء ژونبيل ] به طرف بست « 3 » ) ، حكومت وقت خود را مجبور ديد كه جدا و مصرّا بر ضد آنان اقدام كند . پيكارها در اين ناحيه نيز مثل بسيارى از مناطق سرحدى ( ماوراءالنهر قفقاز و آسياى صغير ) به دست گروه « متطوّعان » يعنى كسانى كه از روى ايمان و با علم و اختيار در راه اسلام جهاد مىكردند ، صورت مىگرفت . و اغلب نيز عناصر كمتر مطبوعى ، معروف به « عيّاران » « 4 » كه در تمام منابع از آنان صحبت مىشود به آنها مىپيوستند . در تحت نظر صفّاريان نيز
هامش
( 1 ) - مرجع سابق ، ج 5 ، ص 143 . - و نيز رجوع كنيد به :
( 2 ) - بلاذرى ( فتوح ) ، ص 402 ؛ - حدود العالم ، ص 104 ؛ - اصطخرى ، ص 166 به بعد و 262 ؛ - ابن حوقل ( كتاب المسالك ، فهرست : 33 ) ، ص 312 ؛ خ مقدسى ( كتاب احسن التقاسيم ) ، ص 305 به بعد و 323 ؛ - ياقوت ( معجم البلدان ) ، ج 1 ، ص 322 ( كلمهء البان ) . - ولهاوزن ( در :Wellhausen , Arab . 310معتقد است كه تعداد خوارج در زمان بنى اميه بيشتر از آن بوده است كه منابع به آن اعتراف دارند . - بنا به منقول علامت مساجد خوارج آن بوده كه در آن منبر وجود نداشته است ( خ مقدسى ، ص 306 ، در مورد چندين ده در زرنگ چنين نقل مىكند ) ؛ ولى در مورد مسجد قم ( تاريخ قم ، ص 37 ) نيز چنين آمده است كه در آغاز تا مدتى فاقد منبر بوده است درحالىكه از خوارج در آنجا هيچ صحبتى نمىتواند باشد . - نيز رجوع كنيد به :Wiet 136و به نقشهاى كه در آخر آن كتاب است .
( 3 ) - ابن الاثير ، ج 5 ، ص 224 .
( 4 ) - رجوع كنيد به فصل « مشاغل و مناصب مختلف » از همين كتاب .