خوارج
براى آميزش و پيوند حسّ مليت ايرانى با تديّن به اسلام ، اين معنى بسيار حائز اهميت و ملاك قاطعى است كه حتى در نسل اول بعد از رحلت پيغمبر اسلام ( ص ) يعنى از زمان خلافت على ( ع ) ( 656 - 661 ميلادى برابر با 35 تا 41 هجرى ) سه فرقهء اسلامى در مقابل يكديگر قرار و سرنوشت بناى عالم اسلام را در دست گرفتند . با چنين وضعى براى ايرانيان نيز اين سؤال پيش آمد كه آيا برطبق موازين اسلامى ( البته تا حدى كه آنان اسلام را شناخته بودند ) هيچيك از اين دو جبههء مخالف و متخاصم حامل واقعيت و حقيقت اسلام هست يا نه ؟ پاسخ اين سؤال در مورد دستهء افراطى يعنى خوارج كه از همان آغاز به صورت يك نهضت جنگى و مبارز پا به عرضهء ظهور گذاشته بود منفى بود .
يوليوس ولهاوزن
Julius Wellhausen )
) به وضوح اين مطلب را نشان داده است كه بر خلاف آنچه رودلف ارنست برونو
Rudolf Ernst Bruennow )
) گمان كرده « 1 » ، پيشقدمان اين نهضت ، اعراب بدوى نبودهاند و چنين نظريهاى نيز
هامش
( 1 ) - و نيز رجوع كنيد به شهرستانى ( ملل و نحل ، فهرست :
250 ) ، ج 1 ، ص 154 ( برابر با( Haarbr . I 128 - 156.