مر جميع فرشتگان را كه * ( إِنِّي خالِقٌ ) * بدرستى كه من آفرينندهام * ( بَشَراً ) * آدمى را كه صفات و نعوت او بشما گفته بودم * ( مِنْ طِينٍ ) * از گل ، مراد آدم عليه السّلام است .
72 - * ( فَإِذا سَوَّيْتُه ) * پس چون تمام گردانم خلعت قامت او را و خلعت صورت زيبا در بر او كنم * ( وَنَفَخْتُ فِيه ) * و بدمم در او * ( مِنْ رُوحِي ) * از روح خود ، اسناد تسويه و نفخ به خود تصريح است بر آنكه خود فاعل آن فعل بوده بدون سببى و واسطهء ملكى و اين تنبيه است بر تبجيل و تعظيم آدم عليه السّلام هم چنان كه اضافه روح به خود به جهت تشريف و تكريم او است ، و مىتواند بود كه اضافه آن به جهت مناسبت آن باشد بمبدء از حيثيت براءت آن از مواد و طهارت و نظافت آن و يا از جهت اتصاف او بقدرت و اراده و ساير صفات شريفه چون علم باشياء و اطلاع او بر آنها و غير آن ، و مراد از نفخ افاضه روح است و احياى آدم يعنى چون بعد از تصفيهء آدم روح بقالب وى در آرم و او را زنده گردانم * ( فَقَعُوا لَه ) * پس در روى افتيد براى وى * ( ساجِدِينَ ) * در حالتى كه سجده كنندگان باشيد از جهت تبجيل و تكريم او ملائكه منتظر اين موعود مىبودند تا وقتى كه قالب او ساخته و پرداخته شد و روح به او تعلق گرفت .
73 - * ( فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ ) * پس سجده كردند فرشتگان همهء ايشان به تمام مر آدم عليه السّلام را و هيچكس از ايشان از اين معنى ابا ننمود .
74 - * ( إِلَّا إِبْلِيسَ اسْتَكْبَرَ ) * مگر ابليس كه بزرگ داشت خود را و در امر سجود اطاعت نكرد * ( وَكانَ ) * و بود در ازمنهء ماضيه ، يا گشت بدان نافرمانى * ( مِنَ الْكافِرِينَ ) * از ناگرويدگان و نافرمانان و تحقيق آنكه ابليس از ملائكه بود يا جن در سورة البقره محرز گشته و چون ابليس از سجود استكبار نمود .
75 - * ( قالَ ) * گفت حق سبحانه به او كه * ( يا إِبْلِيسُ ما مَنَعَكَ ) * اى ابليس چه چيز باز داشت تو را * ( أَنْ تَسْجُدَ ) * آنكه سجده كنى * ( لِما خَلَقْتُ ) * مر آن چيزى را كه آفريدهام * ( بِيَدَيَّ ) * بهر دوست خود ، ذكر دست به جهت اضافه خلقت آدمست به خود يعنى به خودى خود او را آفريدهام بىتوسط پدر و مادر و اعانت غير ، و بعضى گفتهاند كه مراد از يد قدرت است يعنى او را بقدرت كامله خود خلق نمودم و تثنيه آن تنبيه است بر مزيد قدرت در آفرينش آدم و اختلاف فعل و در بعضى تفاسير مذكور است كه مراد از يدين يد قدرت و يد نعمت است يعنى چه چيز مانع تو شد از آن كه سجده كنى آن چيزى را كه بيد قدرت و يد نعمت خود خلق فرمودهام .
76 - * ( أَسْتَكْبَرْتَ ) * آيا تكبر كردى بدون استحقاق و مرتفع ساختى نفس خود را فوق قدر خود * ( أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعالِينَ ) * يا هستى تو از جماعتى كه بلند مرتبهاند و مستحق تفوق ،
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 69
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٦٩