و گفتهاند بعضى از ملائكه هستند كه متحيرند در مطالعه و به جهت شدت توجه و استغراق تام به او سبحانه مأمور نشدند بسجود ، و قول او سبحانه كه * ( أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعالِينَ ) * اشارت به ايشانست و مؤيد اينست قوله تعالى فى سورهء الانبياء وَلَه مَنْ فِي السَّماواتِ وَالأَرْضِ وَمَنْ عِنْدَه و نعم ما قيل :
از ملايك جماعتى هستند
كه ز جام جمال او مستند
و بنا بر اين مراد از قول او سبحانه كه فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ ملائكه اى باشند كه بسجود او مأمور شدند ، يعنى جميع فرشتگانى كه بسجود مأمور شدند سجده آدم كردند ، و نزد جماعتى آنست كه متولهان و متحيران مذكور غير ملائكهاند لكن به اسمى از اسماء در سماء اشتهار نيافتهاند و اشار اليه المولوى الرومى فى المثنوى :
بار ديگر از ملك پران شوم
آنچه اندر وهم نايد آن شوم
و بعضى بر آنند كه معنى آنست كه آيا الحال استكبار نمودى يا هميشه از جملهء مستكبران بودى بدون استحقاق ، و مقوى قول اولست آنكه ابليس اختيار شق ثانى كه آن استحقاق تفوقست نموده .
77 - * ( قالَ ) * گفت كه * ( أَنَا خَيْرٌ مِنْه ) * من بهترم از آن مخلوق زيرا كه * ( خَلَقْتَنِي ) * بيافريدى مرا * ( مِنْ نارٍ ) * از آتش كه در غايت لطافت و نورانيت است و غلبيت * ( وَخَلَقْتَه ) * و آفريدى او را * ( مِنْ طِينٍ ) * از گل كه در غايت كثافت و ظلمانيت و مغلوبيت است هر گاه كه نار افضل از خاك باشد چگونه فاضل سجدهء مفضول كند و شكى نيست در آنكه ابليس در اين امر مغلطه خورده چنان كه تفصيل آن در سورهء اعراف سمت ذكر يافته و لذا حق سبحانه در جواب او .
78 - * ( قالَ ) * گفته كه * ( فَاخْرُجْ مِنْها ) * پس بيرون رو از بهشت يا از آسمانها يا از خلقت جميل كه افتخار به آن مىكردى * ( فَإِنَّكَ رَجِيمٌ ) * پس بدرستى كه تو رانده شده اى از رحمت خدا و دور مانده اى از رتبهء كرامت .
79 - * ( وَإِنَّ عَلَيْكَ ) * و بدرستى كه بر تو است * ( لَعْنَتِي ) * راندن من يعنى خشم و غضب من * ( إِلى يَوْمِ الدِّينِ ) * تا روز جزا ، و در روايت واقع شده كه حق سبحانه و تعالى خلقت او را متغير ساخت به اين وجه كه سفيدى او را بسياهى و نورانيت او را بظلمت بدل كرد و او را با قبح وجهى مصور ساخت ، و بدانكه اگر چه ظاهر كلمه * ( إِلى ) * مقتضى آنست كه نهايت لعن ابليس تا روز قيامت باشد و بعد از آن منقطع شود اما حقيقت معنى به آن راجعست كه لعنت خدا بر ابليس است در دنيا و چون روز قيامت رسد آن لعنت چندان بر او مضاعف شود كه لعنت دنيا در جنب آن حقير