و در آنچه پراكنده ميسازد در زمين * ( مِنْ دابَّةٍ ) * از جميع جنبندگان با اختلاف اجناس و اشكال و صور و منافع و مقاصد مطلوبهء ايشان * ( آياتٌ ) * علامتها است * ( لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ ) * مر گروهى را كه بيگمان بدانند يعنى به اينها استدلال كرده از سر يقين بوحدت و قدرت صانع عالم عالم شوند ، و بدانكه مستقبح است عطف بر ضمير مجرور متصل بىاعاده جار پس * ( ما يَبُثُّ ) * معطوف خواهد بود بر مضاف نه بر مضاف اليه ، و رفع آيات محمول است بر محل ( إن ) و اسم آن و بر همين قياس است قوله 5 - * ( وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ ) * و در آمدن شب و روز در عقب يكديگر يا در اختلاف حال آن در طول و قصر و نور و ظلمت * ( وَما أَنْزَلَ اللَّه ) * و در آنچه فرو فرستاده خداى تعالى * ( مِنَ السَّماءِ ) * از آسمان يا از ابر * ( مِنْ رِزْقٍ ) * از روزى يعنى باران كه سبب روزيست از قبيل تسميهء سبب باسم مسبب * ( فَأَحْيا بِه الأَرْضَ ) * پس زنده كرد به آن باران زمين را * ( بَعْدَ مَوْتِها ) * پس از پژمردگى و خشكى آن * ( وَتَصْرِيفِ الرِّياحِ ) * و در گردانيدن بادها باختلاف جهات كه آن جنوب و شمال و صبا و دبور است يا بحسب تفاوت احوال در رحمت و عذاب چه بعضى از آن مثمر رحمت است برخى منتج عقوبت * ( آياتٌ ) * علامتها است بر كمال قدرت * ( لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ ) * مر گروهى را كه عقل را كافر فرمايند و در اين امور مذكوره نظر كنند تا عالم شوند به آنكه او سبحانه مدبر و حكيم و قادر و عليم و غنى و قديمست ، و ببايد دانست كه * ( وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ ) * - تا آخر آيه - عطفست بر عاملين مختلفين چه * ( اخْتِلافِ ) * معطوفست بر * ( خَلْقِكُمْ ) * و عامل آن حرف جر است و آيات عطفست بر محل و اسم ( إن ) و عامل آن ابتدائية و جواز اين بنا بر مذهب اخفش است اما پيش سيبويه چون عطف بر عاملين مختلفين جايز نيست پس آن مأولست باضمار ( فى ) يعنى و فى خلقكم يا بحذف مبتدا در آيات يعنى هى آيات و ترك ( لام ) در هر دو آيات اخير به جهت استغناى آنست بذكر آن در آيات اول و اختلاف فواصل ثلاث به جهت اختلاف آياتست در ظهور و دقت چه ملخص معنى اين سه آيه آنست كه بندگان منصف هر گاه به نظر صحيح در سماوات و ارضين نظر كنند عالم خواهند شد به آنكه آنها مصنوعند و مصنوع را لا بد است از صانع پس ، به او سبحانه ايمان خواهند آورد و تصديق به او خواهند نمود و هر گاه در خلق انفس خود نظر كنند در تنقل آن از حالى بحالى و از هيئتى بهيئتى تفكر نمايند و در خلق صنوف حيوانات تامل فرمايند ايمان ايشان زياده خواهد شد و التباس از ايشان منتفى شده بسر حد يقين خواهند رسيد و اگر در ساير حوادث متجدده نظر كنند مثل اختلاف ليل و نهار و نزول امطار و زندگى ارض بعد از پژمردگى و تصرف رياح جنوب و شمال و صبا و دبور عقل ايشان بسبب آن در معرفت استحكام خواهد يافت و يقين ايشان بمرتبهء كمال خواهد رسيد و بعد از ذكر ادله توحيد تهديد و تقريع جماعتى مىكند كه از آيات مذكوره اعراض نمايند و تفكر در آن
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 291
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٢٩١