ابو جهل لعين چون حديث زقوم شنيد اقتصار بعدم استماع و انتفاع آن نكرده بسخريت آن نيز مشغول شد و مانند اعتراض ابن زبعرى در قول إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّه حَصَبُ جَهَنَّمَ و ايراد ضمير تأنيث با آنكه راجع ( بشيء ) است باعتبار آنست كه ( شيء ) در معنى آيتست و يا به آنكه استهزاء ببعضى از كلام كه از جملهء آيات اللَّه باشد در حكم استهزاء است به تمام كلام كه آن جميع آيات است
* ( أُولئِكَ ) * آن گروه مستهزيان * ( لَهُمْ ) * مر ايشان راست * ( عَذابٌ مُهِينٌ ) * عذابى خوار كننده 10 - * ( مِنْ وَرائِهِمْ جَهَنَّمُ ) * « وراء » اسم جهتى است كه متوارى باشد از اينكس خواه جهت خلف باشد يا قدّام پس معنى آنست كه از پيش روى ايشان جهنم است زيرا كه بدان متوجهاند يا از پس ايشان كه بعد از آجالست دوزخ خواهد بود * ( وَلا يُغْنِي عَنْهُمْ ) * و باز ندارد از ايشان * ( ما كَسَبُوا ) * آنچه كسب كرده باشند يعنى حاصل كرده و فراهم آورده از اموال و اولاد * ( شَيْئاً ) * چيزى را از عذاب و عقاب * ( وَلا مَا اتَّخَذُوا ) * و نه آنچه فرا گرفته باشند * ( مِنْ دُونِ اللَّه ) * بجز از خداى * ( أَوْلِياءَ ) * دوستان يعنى معبودان كه باميد شفاعت ايشان را پرستش كرده باشند و لهم و مر ايشانراست در جهنم * ( عَذابٌ عَظِيمٌ ) * عذابى بزرگ كه شدت آن از حد و حصر متجاوز است :
11 - * ( هذا ) * اين قرآن كه خوانديم آن را بر تو * ( هُدىً ) * كامل است در راه راست نمودن * ( وَالَّذِينَ كَفَرُوا ) * و آنان كه نگرويدند * ( بِآياتِ رَبِّهِمْ ) * بآيات پروردگار خود كه قرآنست * ( لَهُمْ عَذابٌ مِنْ رِجْزٍ ) * مر ايشانراست عذابى از رجز كه سختترين عذابست * ( أَلِيمٌ ) * الم رساننده و به درد آرنده و حقيقت معنى رجز در ما تقدم سمت تحرير يافت ، آن گه عباد را دلالت مىكند بر توحيد و قدرت خود و ميگويد كه :
12 - * ( اللَّه ) * خداى به حق * ( الَّذِي سَخَّرَ ) * آنست كه رام كرد * ( لَكُمُ الْبَحْرَ ) * براى شما دريا را به اين وجه كه سطح آن را املس ساخت و اخشاب را بر بالاى آن بداشت تا بواسطهء آن تجارت نمايند و منع غوص شما ننمود تا بغواصى جواهر و لآلى را بچنگ آريد كما قال عز و جل * ( لِتَجْرِيَ الْفُلْكُ ) * تا ميرود كشتيها * ( فِيه ) * در وى * ( بِأَمْرِه ) * بفرمان او يعنى آن را مسخر شما ساخت تا بر آن سوار شويد * ( وَلِتَبْتَغُوا ) * و تا طلب كنيد و بجوئيد * ( مِنْ فَضْلِه ) * از فضل و نعمت او انواع فوايد و اصناف عوايد آن را از ارباح تجارات و لآلى و جواهر * ( وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ) * و تا شايد كه شما شكر او نمائيد بر اين نعم عظيمه :
13 - * ( وَسَخَّرَ لَكُمْ ) * و مسخر ساخت براى شما * ( ما فِي السَّماواتِ ) * آنچه در آسمانها است باعتبار نفع گرفتن يعنى از براى شما رام ساخت منافع آنچه در او است از ماه و آفتاب و ستارگان و برف و باران * ( وَما فِي الأَرْضِ ) * و آنچه در زمين است از دواب و جبال و بحار و اثمار و
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 293
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٢٩٣