فرايض و رد مظالم با صاحب خود و ايذاء نفس در طاعت هم چنان كه تربيت آن داده در معصيت و اذاقهء نفس مرارت طاعت را هم چنان كه چشانيده به او حلاوت معصيت را ، و بكاء بدل هر مضحكى كه از تو صادر گشته و شبهه نيست در آنكه اين شروط كمال توبه است نه اصل توبه زيرا كه در تحقيق اصل توبه ندامت بر معصيت ماضى و عزم بر عدم عود در ازمنه مستقبله كافيست ، و بعضى از اكابر تعريف توبه را به اين عبارت كردهاند كه ( صدق العزيمة على ترك الذنوب و الانابة بالقلب إلى علام الغيوب و الندامة على ما فرط من العيوب ) و ببايد دانست كه قبول توبه اگر مستلزم عفو سيئاتست هم چنان كه مذهب اصح است پس ذكر عفو بعد از قبول به جهت تصريح است بر ذكر عفو بدلالت مطابقى و اگر مستلزم آن نيست هم چنان كه بعضى ديگر بر آنند پس ذكر آن بعد از آن به جهت ترجيهء بندگانست بفضل خود و ذكر علم او بافعال به جهت تنبيه است بر ترك امنيت و غرور ايشان ، ابو هريره از حضرت رسول صلى اللَّه عليه و آله و سلَّم نقل كرده كه
ان اللَّه أفرح بتوبة عبده المؤمن من الضال الواجد و من العقيم الوالد و من الظمآن الوارد
يعنى حق سبحانه بتوبهء بندهء مؤمن فرحناكتر است از كسى كه چيزى كم كند و بيابد و زنى نازاينده كه فرزند آورد و تشنه كه آب بيابد و هر كه توبه نصوح كند خدا گناهان او را از كتاب كرام الكاتبين ببرد و از بقاع سماوات و ارضين رفع نمايد .
26 - * ( وَيَسْتَجِيبُ الَّذِينَ آمَنُوا ) * و اجابت كند دعا را از براى آنان كه گرويده باشند * ( وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ ) * و كرده باشند عملهاى پسنديده اگر مصلحت و حكمت مقتضى آن باشد * ( وَيَزِيدُهُمْ ) * و زياده گرداند ايشان را در مسئول * ( مِنْ فَضْلِه ) * از فضل عميم خود * ( وَالْكافِرُونَ ) * و ناگرويدگان * ( لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ ) * مر ايشان راست عذابى سخت كه آن دوام آنست در كيفيت و كميت بدل آنچه بمؤمنان عطا كرده باشند از ثواب و تفضل ابدى ، از ابراهيم ادهم پرسيدند كه ( ما لنا ندعوا فلا نجاب ) چيست كه ما را كه دعا ميكنيم و اثر اجابت آن را نمييابيم گفت ( لانه دعاكم فلا تجيبوه ) زيرا كه حق سبحانه شما را ميخواند و شما اجابت او نميكنيد پس اين آيه را بر - خواند كه * ( وَيَسْتَجِيبُ الَّذِينَ آمَنُوا ) * تا آخر ، و گويند كه استجابت فعل اهل ايمانست يعنى اجابت كنند هر چه ايشان را به آن خوانند از اعمال حسنه و افعال صالحه و بنا بر تفسير اول موصول منصوب بنزع خافض است . و گويند كه استجابت بمعنى قبول طاعت و اثابت است و زيادتى باعتبار ثواب يعنى خداى قبول طاعت مىكند و ايشان را بر آن ثواب ميدهد و زياده ميگرداند ايشان را در ثواب بر - سبيل تفضل ، و معاذ بن جبل گفته كه مراد از استجابت دعاييست كه مؤمنان در حق يكديگر كرده باشند ، و از ابن عباس نقلكردهاند كه معنى آنست كه خداى تعالى اذن شفاعت ميدهد ايشان را در حق اخوان و زياده ميگرداند ايشان را از فضل خود به اين وجه كه قبول شفاعت ايشان مىكند در حق اخوان
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 223
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٢٢٣