بودند يعنى بيك نعره جبرئيل عليه السّلام فرو مردند چون آتش كه بيكبار فرو ميرد
چون كه عدم اطاعت و انقياد موجب حسرت اهل جحود است و عناد در روز معاد از اينجهة ميفرمايد * ( يا حَسْرَةً ) * اى تاسف و ندامت در روز قيامت * ( عَلَى الْعِبادِ ) * بر بندگان كه جميع اوقات را صرف كفر كردند و معصيت و با وجود اين حال * ( ما يَأْتِيهِمْ مِنْ رَسُولٍ ) * نمىآمد بديشان هيچ پيغمبرى * ( إِلَّا كانُوا بِه ) * مكر بودند كه به او * ( يَسْتَهْزِؤُنَ ) * استهزا ميكردند گويند كه اينحسرت حكايت است از قول كفار در وقتى كه رسولان را بكشتند و عذاب را معاينه بديدند گفتند كه اينحسرت و اندوه كه ما راست بر آن بندگان صالح اگر بر دست ما كشته نمىشدند بايشان ايمان ميآورديم و اينعذاب بما نمىرسيد و بنا بر اين ما ياتيهم كلام مستقل باشد و مرتبط بما قبل نباشد و مىتواند بود كه اين تحسر از جانب خدا باشد بر آن رسولان بر سبيل استعاره بجهة استعظام جنايتى كه از كفار نسبت بايشان واقع شده يا تلهف و تاسف جميع مؤمنان باشد بر نفسهاى ايشان و بدانكه حسرت احتمال دارد كه منادى نكرده باشد و حقيقت معنى آن باشد كه متحسر حسرت را ندا كند و گويد حاضر شو در روز قيامت وقتى كه كفار بجز او سزاى كفر و استهزا رسند يا در آن زمان كه رسولان را كشتهاند و عذاب را معاينه ديدهاند و مىتواند بود كه مفعول مطلق باشد و منادى يا فعل محذوف باشد در اين تقدير كه يا ايها المتحسر تحسر حسرة على العباد و بعد از ايراد ضرب المثل در مقام تخويف مشركان مكه در آمده مىگويد كه * ( أَ لَمْ يَرَوْا ) * آيا ندانستند اهل مكه * ( كَمْ أَهْلَكْنا ) * كه بسيارى را هلاك كرديم * ( قَبْلَهُمْ ) * پيش از ايشان * ( مِنَ الْقُرُونِ ) * از اهل روزگارها و مشاهده اين نكردند * ( أَنَّهُمْ ) * آن گه آن هلاك شدگان * ( إِلَيْهِمْ ) * بسوى ايشان * ( لا يَرْجِعُونَ ) * باز نمىگردند يعنى به دنيا معاودت نمىكنند پس چرا عبرت نمىگيرند بايشان و حال ايشان را قياس بنفس خود نمىكنند و هذر نمىكنند از آنكه عذابى و عقوبتى كه بسبب كفر و عناد بر امم سالفه نازل شد بر ايشان نيز واقع شود * ( وَإِنْ كُلٌّ ) * و نيستند همه ايشان * ( لَمَّا جَمِيعٌ ) * مگر فراهم آورده شده * ( لَدَيْنا ) * نزديك ما يعنى در قيامت * ( مُحْضَرُونَ ) * حاضر شدگان براى مجازات اعمال و مكافات افعال يعنى امم سالفه كه هلاك شدهاند با اين مخالفان كه متخلف ايشانند همه در عرصه گاه محشر به حضرت ما حاضر خواهند شد و مناسب اعمال و اقوال خود بجزا و سزا خواهند رسيد و به عذاب اليم و عقاب عظيم گرفتار خواهند گشت چه هر چند آيات ظاهره و نشانهاى باهره خود را كه دلالت تمام دارند بر وحدت ما و بر قدرت كاملهء ما ببعث ايشان بايشان نموديم اصلا ملتفت آن نشدند و به نظر اعتبار در آن نگاه نكردند * ( وَآيَةٌ لَهُمُ ) * و نشانهء كه مر ايشان راست
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 439
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٤٣٩