فضل چهارم آنكه معنى آنست كه ( الا ما شاء اللَّه ممن آمن منهم ) و اين قول عطا است * ( إِنَّ رَبَّكَ ) * بدرستى كه پروردگار تو * ( حَكِيمٌ ) * خداوند حكمت است در آنچه كند با جن و انس * ( عَلِيمٌ ) * دانا است باعمال و افعال ايشان * ( وَكَذلِكَ ) * و چنانچه فرو ميگذاريم كفار جن و انس را و تخليه ايشان ميكنيم * ( نُوَلِّي ) * مسلط گردانيم * ( بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضاً ) * بعضى ظالمان را بر بعضى تا بر يكديگر مسلط شوند در دنيا و واگذاريم برخى را بر برخى به اختيار خود تا هر چه خواهند كنند از ابن عباس روايت است كه هر گاه خداى تعالى از قومى راضى باشد خيار ايشان را بر ايشان امير گرداند و اگر سخط گيرد بر قومى اشرار ايشان را بر ايشان مسلط سازد جهت جزا دادن ايشان بر اعمال قبيحه و ذلك معنى قوله إِنَّ اللَّه لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ و مثل اينست روايت كلبى از مالك دينار كه گفت من در بعضى از كتب سماوى خواندهام كه حقتعالى ميفرمايد
كه
انى انا اللَّه مالك الملوك قلوب الملوك بيدى فمن اطاعنى جعلتهم عليه رحمة و من عصانى جعلتهم عليه نقمة
يعنى بدرستى كه منم خدايى كه مالك جميع پادشاهانم و دلهاى ايشان بيد قدرت من است پس هر كه اطاعت من كند پادشاهان را بر او رحيم گردانم و هر كه عصيان من نمايد پادشاهان را بر او بىرحم سازم پس خود را مشغول مسازيد بسبب ملوك بلكه توبه كنيد و باز گرديد باوامر و نواهى من تا ايشان را بر شما مهربان گردانم و مثل اين روايت است قول امير المؤمنين صلوات اللَّه عليه كه
لا تتركوا الامر بالمعروف و النهى عن المنكر فتولى عليكم اشراركم ثم تدعون فلا يستجاب لكم
ترك مكنيد امر معروف و نهى از منكر را تا مسلط نشود بر شما اشرار شما هر چند دعا كنيد مستجاب نشود و اكثر بر آنند كه اين تسلط در آخرت باشد يعنى در آن روز ظلمه جن و انس را با يكديگر گذاريم هم چنان كه در دنيا تخليهء ايشان كردهايم و ايشان را با هم گذاشته و اتباع را گوئيم بر سبيل تقريع كه از متبوعان خود در خواهيد تا شما را از آنعذاب برهانند و ايشان به جهت اين بدانند كه هيچكس نفع به ديگرى نتواند رسانيد و گويند توليه از موالات ماخوذ است بمعنى متابعت يعنى بعضى را تابع گردانيديم در حين درآوردن از دوزخ * ( بِما كانُوا يَكْسِبُونَ ) * بسبب آن چيزى كه كسب ميكردهاند در دنيا از معاصى و مناهى
و باز خطاب ميفرمايد بكفار بر وجه توبيخ كه ا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالإِنْسِ اى گروه ديوان و آدميان لَمْ يَأْتِكُمْ آيا نيامد بشما يعنى آمدسُلٌ مِنْكُمْ پيغمبران از جنس شما اگر چه پيغمبران جز آدميان نبودهاند اما چون انس را با جن جمع كرد پس بر سبيل تغليب خطاب صحيح باشد از قبيل يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجانُ چه
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 471
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٤٧١