- افعل كه دلالت بر معناى طلب الفعل دارد ، داراى چند معناى مجازى از قبيل : تهديد ، تعجيز و . . . مىباشد .
البته : رابطهء معانى مجازى با معناى حقيقى لفظ :
1 . گاهى مشابهت است ، مثل : اسد كه به علاقهء مشابهت در رجل شجاع به كار مىرود .
2 . گاهى سبب و مسبب است .
3 . گاهى حال و محل است و هكذا .
و لذا : در الفاظ مختلف معانى مجازيه مختلف تحقق دارد نه يك لفظ با يك علاقه .
پس :
اگر يك لفظ را ملاك قرار دهيم داراى معانى مجازيه متنوع است ، لكن گاهى به علاقهء مشابهت ، گاهى به علاقهء سبب و مسبب و گاهى به لحاظ حال و محل . . . .
بله ، در اينجا قبول داريم كه : اكثر محاورات را مجازات تشكيل مىدهند منتهى اين موارد غير از موردى است كه محل بحث ماست .
* پس مراد از « نعم : ربّما يتّفق ذلك بالنسبة الى معنى مجازى لكثرة الحاجة . . . » چيست ؟
اينست كه : بله در آن فرضى هم كه معناى مجازى لفظ واحد است ممكن است ، اتفاقا بواسطهء كثرت احتياج نياز استعمالى به معناى مجازى زياد شود ، مثل : مجاز مشهور .
فى المثل : استعمال ( امر ) در ندب از اين قبيل است ، لكن اين يك امر اتفاقى و تصادفى است و قابل قياس نيست با چيزى كه دايمى و هميشگى است .
حال : شما در رابطهء با مشتق مىگوييد :
دائما چنين است كه در فرد انقضايى استعمالش كثير و يا اكثر است ، لكن ما آن را نپذيرفته و خلاف حكمت مىدانيم .
* حاصل بحث اين مستشكل چيست ؟
نمىتوان گفت : استعمال مشتق در فرد انقضايى مجاز است و الّا دو محذور قبل را بدنبال دارد .
پس : بايد حقيقت را بپذيريد و تسليم اعمىها بشويد .
پاسخ اول جناب آخوند است به اشكال مذكور مبنى بر اينكه :
ما علاوه بر ملاحظهء وجوه مختلف سه دليل اقامه نموديم كه مشتق در خصوص متلبس حقيقت است ، شما اشكال كرديد كه :
در اين صورت چون استعمالش در موارد انقضاء زياد و بلكه اكثر از موارد متلبس است مستلزم
كفاية الأصول ( فارسى ) — صفحة 447
مساهمون: الآخوند الخراساني
ص٤٤٧