« هيچ چيزى نيست مگر آنكه خدا را به پاكى نيايش مىكنند ، و لكن شما زبان نيايش آنها را در نمىيابيد ( 1 ) .
« خدا را هر چه در آسمانها و زمين است تسبيح مىكنند » ( 2 ) .
« به خدا نيايش مىكنند هر چه در آسمانها و زمين است » ( 3 ) .
« ستاره و درخت خدا را سجده مىكنند » ( 4 ) .
آيا نمىبينى كه هر كه در آسمانها و زمين است و خورشيد و ماه و ستارگان و كوهها و درخت و جنبندگان و بسيارى از مردم خدا را سجده مىكنند ( 5 ) .
با وجود اينها ، شنيده نشده كه به نشانهء تسبيح ، و حوش و چهارپايان نعره زنند و درخت فرياد برآورد و سنگها بالا و پايين روند . اين موجودات ، لا محاله ، يا با زبان ملكوتى ، يا به عنوان آمادگى ، يا شهادت تكوينى كه از هيچ آفريده اى مجزا نيست ، نيايش مىكنند ، چنان كه شاعر گفته :
« و فى كل شىء له آية
تدل على انّه واحد »
در هر چيزى ، بر ذات خدا نشانى است ، كه بر يگانگى او دلالت دارد .
و اين آيه از اين جهت نازل شده است : « خدا شهادت مىدهد كه هيچ خدايى جز ذات يگانه او نيست » كدام آفريده اى است كه به يكى از اين - راهها به يگانگى خدا شهادت نمىدهد ؟ و مسلما هرگاه مراد از شهادت دادن همين زبان ظاهرى باشد معنى آن اين خواهد بود كه به زبان بىزبانى شهادت نمىدهند ، يا اينكه معنى آيه اينست كه موجودات در نيايش و سجود زبانى دارند كه آدمى درك نمىكند ، مگر آنكه از ميان بندگان خدا او را به پيغمبرى برگزيند و زبان پرندگان و درخت
هامش
( 1 ) سوره اسراء : 47 .
( 2 ) سوره صف : 2 .
( 3 ) سوره نحل : 52 .
( 4 ) سوره رحمن : 7 .
( 5 ) سوره حج : 19 .