در جلد دهم انشاء اللَّه در اين باره بتفصيل بحث خواهد شد ، و خواهيم ديد كه گفتن تكبير در نماز بهنگام رفتن به ركوع و سجود و برخاستن از آن سنت پيامبر خدا ( ص ) است ، سنتى ثابت و قطعى كه همهء مسلمانان بر سر آن اتفاق نظر دارند و اصحاب به آن عمل ميكردهاند و ائمهء مذاهب اسلامى بر آن اجماع نمودهاند . اين بحث روشن ميسازد اولين كسى كه آن را ترك كرد عثمان بوده است ، و معاويه و بنى اميه از او پيروى كردهاند ، و هنوز مردم بر اين شيوه ميروند و چنان به آن خو گرفته و عادت نمودهاند كه سنت و رويهء صحيح در اين باره از بين رفته و فراموش گشته است ، بطوريكه هر كه بدين سنت متمسك باشد در نظر عامه غريب مينمايد پندارى كار خلاف شرعى مرتكب شده است ، مسؤوليت ادامهء اين گناه و تكرار اين انحراف طبعا بعهدهء كسى است كه آن را بدعت نهاده و سنت تخلف ناپذير اسلامى را ترك كرده است . زرقانى در شرح كتاب ( موطأ ) مينويسد : احمد حنبل از قول عمران روايتى دارد كه ميگويد : اولين كسى كه تكبير را ترك كرد عثمان بود بهنگامى كه سالخورده گشت . و طبرى از قول ابو هريره روايتى دارد كه ميگويد : اولين كسى كه ترك كرد معاويه بود . و ابو عبيد روايتى بدين مضمون دارد كه اولين كسى كه آن را ترك كرد زياد بود . و اين روايت با روايات قبلى منافات ندارد ، زيرا زياد بر اساس ترك كردن معاويه ترك كرد چنان كه او نيز بر اساس ترك كردن عثمان ترك كرده است . و عده اى از علماء آن را بر اخفاء تكبير يعنى آهسته گفتن آن حمل كردهاند ( 1 ) .
اين كه عده اى خواستهاند كار عثمان را چنين توجيه نمايند كه او آهسته ميخوانده است : با تصريحى كه لفظ ترك كرده دارد جور نميآيد . ابن حصين سخن از اين ميگويد كه امير المؤمنين عليه السّلام بهنگام خم و راست شدن در نماز تكبير
هامش
( 1 ) « الموطأ » 2 / 145 .