داستان كاردانى و حذاقت و زيركى قيس
خواننده در ضمن بررسى تاريخ زندگى قيس ، شواهد قويّه اى بر حذاقت و كاردانى او خواهد يافت ، چه اينكه موقعيت نظامى او در جنگها و پيكارها و انديشههاى ژرف و عميقش در نبردها و نظريات او در قضايا و رويدادهاى مهم و افكار و انديشههاى بلند او در امارت و فرماندهى و احترام و تعظيم خاصى كه أمير المؤمنين على ( ع ) نسبت به او انجام ميداد و آراء و نظرياتش را تصويب مىكرد و كاردانى و لياقت او را مىستود ، اينها هر يك شخصيت اجتماعى و سياسى قيس و امتيازات قابل ملاحظه او را مدلل و آشكار مىسازد .
هنگامى كه قيس از مصر وارد بر أمير المؤمنين شد و دقايقى را كه بين او و بزرگان مصر اتفاق افتاده بود به آنحضرت گفت و قضاياى بين او و رجال مصر و تحريكات معاويه را شرح داد ، بر أمير المؤمنين معلوم شد كه : او با وقايع مهمى سر و كار داشته و محنتها و سختيهاى زيادى را در راه انجام وظيفه متحمل شده ، در نتيجه رتبه و مقام قيس نزد آنحضرت بالا رفت بطوريكه در تمام امور نظريه و راى او را پسنديده و مىپذيرفت . ( تاريخ طبرى جلد 5 ص 231 ) .
با توجه و وقوف بر اين امور است كه سرور قبيلهء خزرج ( قيس ) را در برترين مرتبه از صاحب نظران خواهى يافت ، و او را پيشتاز خردمندان و انديشمندان خواهى ديد و نمونههاى بارزى از خرد ذاتى و عقل اكتسابى او مشاهده مىكنى و بالنتيجه او را بزرگترين سياستمدار عرب بهنگام بروز فتنه و آشوب و افروزش آتش جنگ و پيكار خواهى دانست ، در صورتى كه او را دست كم گرفته و نگوئيم از سياستمداران بزرگ جهان .
او را از آن پنج نفر مشهورى ( 1 ) كه جزء سياستمداران بزرگ عرب شمردهاند مقدم
هامش
( 1 ) آنان عبارت بودند از : معاويه ، عمرو بن عاص ، قيس بن سعد ، مغيرة بن شعبه عبد اللَّه بن بديل ، به تاريخ طبرى جلد ششم ص 94 كامل ابن اثير ج 3 ص 143 ، اسد الغابه ج 4 ص 215 مراجعه شود .