پيش گرفته ، زنده شدن پس از مرگ و روز قيامت را انكار كرده ، ثواب و عقاب را ناديده انگاشتند . علاوه بر همهء اينها در اين دوران احاديث و روايات بسيارى جعل شد و احاديث جعلى زيادى با هميارى و كمك حكومت اموى در ميان مردم رايج گشت . در اين دوران ساختن فضايل و مناقب دروغين براى صحابهء پيامبر صلّى اللّه عليه و إله كه از طريق راست منحرف شده بودند رايج شد . تئورى عدالت همهء اصحاب پيامبر صلّى اللّه عليه و إله يا عدالت همهء كسانى كه پيغمبر را ديدهاند يا در زمان آن حضرت متولّد شدهاند در اين زمان مطرح شد . در حالىكه از ديگر سوى در همين زمان همگان از نشر فضايل اهل بيت پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و إله بازداشته مىشدند .
حاكمان جامعه نقش بسيار بزرگى در پيشرفت اين انحراف كه مصداق بارز آن جعل روايات بوده است داشتهاند . حضرت امام علىّ بن موسى الرّضا عليه السّلام اين مطلب را اينگونه بيان كردهاند :
مخالفان ما اخبار و روايات زيادى در فضايل ما جعل نمودهاند و آن را بر سه دسته تقسيم كردهاند : دستهاى از اين روايات مشتمل بر غلوّ است . دستهء ديگر از اين روايات در بيان مطالبى است كه از قدر و منزلت ما مىكاهد و دستهء سوّم رواياتى است كه نسبت به دشمنان ما بدگويى كرده و عيب آنها را روشن و آشكار بيان مىكنند « 1 » .
در اين دوران پديدهء فتوا دادن دانشمندان در مسائل دينى بر حسب رأى و نظر خود رايج گشته ، قياس در احكام و تفسير به رأى در تفسير آيات قرآن مجيد در ميان دانشمندان شيوع پيدا كرد . همچنانكه افكار تصوّف و دورى
هامش
( 1 ) . عيون اخبار الرّضا 1 / 304 .