زيادى از سران و فرماندهان لشكر نيز او را همراهى كردهاند و فضاى سرشار از بدبختى و يأس و نوميدى از امكان پيروزى امام بر دشمنش نيز مىتواند مزيد بر علت باشد .
بدينسان ، اخبار فرار فرماندهان و سران ويژهء سپاه ، پياپى به امام عليه السّلام مىرسيد . گريختن اين عده از فرماندهان ، فرار تعداد زيادى از سربازان را نيز به دنبال داشت به گونهاى كه سبب نافرمانى و هرج و مرج گستردهاى در لشكريان حضرت شد .
به گفتهء يعقوبى : پس از فرار عبيد اللّه و افراد ويژهاش ، شمارهء فراريان سپاه به سوى معاويه رو به افزايش نهاده و به هشت هزار تن رسيد . وى مىگويد :
معاويه ، با اعزام فرستادهاى نزد عبيد اللّه بن عباس ، يك ميليون درهم به او وعده داد . بدينترتيب ، هشت هزار تن از طرفداران ابن عباس به معاويه پيوستند و قيس بن سعد همچنان براى جنگ با معاويه مصمم ماند « 1 » » .
اگر تعداد لشكريان حاضر در « مسكن » را دوازده هزار تن بدانيم ، فراريانى كه از اين سپاه به معاويه پيوستند ، دو سوم آن جمعيّت را تشكيل مىدادند و اين تعداد درصد زيادى به شمار مىآمد . در صورتى كه تعداد لشكريانى كه معاويه آنان را براى نبرد با امام حسن عليه السّلام فرماندهى مىكرد به شصت هزار تن بالغ مىگشت و هزاران نيروى فرارى لشكر امام حسن عليه السّلام نيز به اين تعداد افزوده مىشد .
در حقيقت ، اين عمل ضربهاى سهمگين و بلايى فوق العاده دردآور بود كه هر قدرتى در برابر آن درهم مىشكست و فاجعهء وحشتزايى به بار آورد
هامش
( 1 ) . صلح امام حسن 80 .