مردم گرديد . از طرف ديگر در اين زمان محصول به سبب كم آبى تقليل يافت و امور تجارتى گيلان نيز با قفقاز به علت لغو ترانزيت به وضع شديدى كاهش يافت .
فضل الله خان برادر والى كه حكومت لاهيجان را داشت بوسيلهء مردم آنجا كه از تهديدات او به خشم آمده بودند به وضع شرم آورى كشته شد . عدهء زيادى از مردم با تمام دارائى خود شهر را ترك گفته بودند و شهر مدتى فاقد حكومت بود . در سال 1884 ميرزا احمد خان مشير السلطنه به منظور تعيين سهميهء مالياتى جديدى به گيلان اعزام شد . او جانشين عبد الله خان والى گرديد و وقتى كه حريق بزرگ سال 3 - 1302 هجرى ( 1885 ) روى داد با عجله عازم تهران شد .
ابو الفتح ميرزا مويد الدوله آخرين حاكم گيلان از طرف نايب السلطنه بود .
در سال 1305 هجرى ( سال 1888 ) ابو النصر ميرزا حسام السلطنه مستقيما از طرف شاه انتخاب گرديد و مدت يكسال اين منطقه را اداره كرد و هنگام عزيمت خود حاجى ميرزا على نقى مشير لشكر را به عنوان نايب الحكومه گيلان معين نمود . سال 8 - 1306 ( 91 - 1889 ) . يكسال ديگر ميرزا على خان معز السلطان نايب الحكومه گرديد و پس از آن سال حسام السلطنه از حكومت گيلان برداشته شد و در سال 10 - 1309 هجرى ( 93 - 1892 ) اين سرزمين را به مويد الدوله دادند .
مويد الدوله در زمانيكه و با در تابستان سال 1309 هجرى 1892 در گيلان شيوع داشت و 12000 نفر را به هلاكت رسانده بود گيلان را به قصد كوههاى رحمتآباد ترك گفت .
ولايات دارالمرز ايران ( گيلان ) ( فارسى ) — صفحة 557
مساهمون: ياسنت لويى رابينو
ص٥٥٧