دلالت دارد بر اينكه هر كس غير از اسلام دينى را انتخاب كند ، آنچه را انتخاب كرده از او پذيرفته نشود ، و ديگر دلالت ندارد بر اينكه كسى كه همه گفتار شارع را تصديق كند . ولى بعضى از آنها را بدون اينكه حلال شمرد ترك كند ، چنين كسى غير دين اسلام را انتخاب كرده ، زيرا منافاتى ندارد كه انسان عبادتى را بجويد ولى آن را ترك كند و بسا اتفاق افتد كه شخصى اطاعتى را طالب باشد ، ولى از روى اهمال آن را ترك كند ، و بمجرّد ترك كردن ، از طالب بودن آن بيرون نشود ، و اين اعتراض در گفتار اوّل بر دليل قائلين باتحاد اسلام و ايمان گذشت .
اگر بگوئيد : بر فرض بگوئيم معنى دين در هر سه آيه يكى است ، در اين صورت كسى كه ميگويد ايمان تنها باور است چه ميگويد در مورد كسى كه همه اوامر خدا را و لو اجمالا باور كرده ، ولى هيچ كدام از آنها را عمل نكرده چون بر او واجب نبوده مثل اينكه واجب بودنش بر او متوقف بر سبب يا شرطى بوده كه آن شرط يا سبب حاصل نشده ، يا مانعى براى او پيش آمده آيا چنين كسى را مؤمن مينامد و مسلمان نميداند چون اطاعات معتبره در حقيقت اسلام را بجا نياورده ؟ و همچنين است حكم كسى كه همه را باور دارد و انجام آنها هم بر او واجب بوده ، منتهى كوتاهى كرده و بدون اينكه ترك آنها را حلال شمرد ، آنها را بجا نياورده ، چنين كسى را مؤمن مينامد نه مسلمان ؟ چنين چيزى مستهجن و زشت است بطورى كه قبلا گفته شد .
در پاسخ گوئيم : مطلب همانست كه شما ميگوئيد و چارهاى نيست جز اينكه بگويد معنى دين در هر سه آيه يكى نيست ، يا اينكه بگوئيم معنى دين يكى است ، ولى آن استهجانى كه قبلا ذكر شد كه لازم مىآيد ايمان اعمّ از اسلام باشد ، نپذيريم بدان جهت كه چون باور كردن همه اطاعات و ترك همه آنها فرد نادر الوقوع است كه هيچ كس به آن توجّهى ندارد لذا وقتى نسبت بين اسلام و ايمان را سنجيدهاند چون به آن فرد توجه نكردند گفتهاند اسلام در هر حال اعمّ است از ايمان ، ولى در
بحار الأنوار (ج65) (شيعه در پيشگاه قرآن و اهل بيت ع) (فارسى) — صفحة 420
مساهمون: العلامة المجلسي
ص٤٢٠